Bir Defterdeki Üç Satır
Bir öğrencinin büyük dedesinden kalan 1943 tarihli bir not defterini açtığını düşünelim. Defter temsilîdir; satırlar ise dönemin anı ve belgelerinde sıkça geçen türdendir:
"12 Şubat. Karneyle ekmek aldık, yine yarım somun."
"3 Mart. Gaz yağı bulunmuyor, akşam erken yattık."
"20 Mart. Ağabeyimden mektup yok. Üç yıldır askerde."
Bu satırlar hangi dönemi yansıtır? Türkiye 1943'te savaşta değildi; ama defterde savaşın izi her satırda var. Öğrencinin elindeki defter, olayı yaşayan birinin kaleminden çıktığı için birinci el kaynaktır. Şimdi satırları tek tek açalım, sonra dünyaya bakalım.
Birinci Satır: Karne ve Karaborsa
Neden ekmek karneyle alınıyordu? Zinciri kuralım: mal arzı daralır, talep aynı kalır; bu durumda fiyatlar yükselir ve kayıt dışı satış, yani karaborsa ortaya çıkar. Hükûmet buna iki yoldan cevap verdi. 1940'ta çıkarılan Millî Korunma Kanunu fiyatları ve dağıtımı denetleme yetkisi verdi. Temel gıdada kıtlık yaşanınca da ekmek karnesi uygulamasına geçildi; amaç kıt ürünün adil dağıtılması ve karaborsanın önlenmesiydi.
Fiyat artışından en çok kim etkilenir? Geliri sabit olan kesim: memur, işçi, emekli. Fiyatlar yükselir, sabit gelirli zorlanır ve toplumsal hoşnutsuzluk artar.
İkinci Satır: Gaz Yağı Yok
Savaş deniz yollarını tehlikeli hâle getirdi. Akdeniz'de ve Karadeniz'de gemi taşımacılığı riskliydi; dış ticaret daraldı. Gaz yağı, şeker, kahve ve ilaç gibi ithal ürünlerde kıtlık başladı. Elektriğin henüz her eve ulaşmadığı yıllarda gaz yağı lambası evin ışığıydı; defterdeki "erken yattık" cümlesi, kıtlığın gündelik hayata nasıl dokunduğunu gösterir.
Üçüncü Satır: Askerdeki Ağabey
Türkiye savaşa girmedi, ama olası bir saldırıya hazırlıklı olmak için büyük bir orduyu yıllarca silah altında tuttu. Kararın gerekçesi güvenlikti; maliyeti ise ağırdı. Genç nüfus silah altına alınınca tarlada çalışan sayısı azaldı ve tarım üretimi düştü. Savunma harcamaları bütçeyi zorladı; açığı kapatmak için 1942'de çıkarılan Varlık Vergisi uygulamadaki eşitsizlik nedeniyle eleştirildi ve kısa sürede kaldırıldı.
Mini soru: Defterdeki üç satırın ortak nedeni nedir? Hepsi savaşın cephe gerisindeki sonucudur: seferberlik üretimi, savaş ticareti ithalatı, ikisi birlikte de sofrayı etkiledi.
Dünyada Neler Oluyordu?
Savaş 1 Eylül 1939'da Almanya'nın Polonya'ya saldırmasıyla başlamıştı. Taraflar iki blokta toplandı: Mihver Devletleri (Almanya, İtalya, Japonya) ve Müttefik Devletler (İngiltere, Fransa, 1941'den itibaren Sovyetler Birliği ve ABD). Birinci savaş sonrası kurulan düzenin yarattığı hoşnutsuzluk, savaşın hazırlayıcı nedenlerindendi.
| Savaş | Başlangıç | Türkiye'nin durumu |
|---|---|---|
| I. Dünya Savaşı | 1914 | Osmanlı Devleti savaşa katıldı |
| II. Dünya Savaşı | 1939 | Savaş dışı kaldı, fiilen çatışmaya girmedi |
Türkiye savaş dışı kalmayı neden seçti? Uzun savaş yıllarından yeni çıkmış ülkenin insan ve ekonomik kaynakları yeni bir savaşı kaldıramazdı. Bu politikanın en büyük kazanımı, ülkenin savaşın yıkımından ve büyük can kaybından korunmasıdır.
Savaş ise sınırlara çok yaklaştı. 1941 baharında Bulgaristan Mihver'e katıldı ve Almanya Yunanistan'ı işgal etti; Alman ordusu Trakya sınırına dayandı. Aynı yıl Almanya Sovyetler Birliği'ne saldırınca kuzeydeki komşu da savaşa girdi. Türkiye'nin batısı, kuzeyi ve güneyi çatışma bölgeleriyle çevrilmişti. Büyük kentlerde hava saldırısına karşı karartma tatbikatları yapıldı; tarafsız bir ülkenin halkı da savaşı her gece pencerelerindeki perdelerde hissetti.
Zorluğun Ortasında Bir Okul Modeli
Ağır koşullara karşın eğitim yatırımları durmadı. 17 Nisan 1940'ta kurulan Köy Enstitüleri köy çocuklarını beş yıllık bir eğitimle öğretmen olarak yetiştirdi. Model, eğitimi üretimle birleştiriyordu: öğrenciler derslerin yanında tarım, yapı işleri ve zanaat öğreniyor, okul binalarının bir kısmını kendileri inşa ediyordu. Mezunlar köylerine dönüp hem öğretmenlik yapacak hem de köyün kalkınmasına öncülük edecekti. Enstitüler 1954'te öğretmen okullarına dönüştürüldü.
Savaşın Sonu ve Yeni Bir Örgüt
Savaşın sonuna doğru galip devletlerin liderleri bir dizi konferansta buluştu: Kasım 1943'te Tahran, Şubat 1945'te Yalta, Temmuz 1945'te Potsdam. Bu konferanslarda savaş sonrası düzen, sınırlar ve etki alanları görüşüldü.
Yalta'da alınan bir karar Türkiye'yi doğrudan ilgilendirdi: kurulacak örgütün kurucu toplantısına yalnız 1 Mart 1945'e kadar Almanya'ya savaş ilan etmiş devletler çağrılacaktı. Türkiye 23 Şubat 1945'te savaş ilan etti ama fiilen çatışmaya girmedi.
San Francisco Konferansı'nda hazırlanan Birleşmiş Milletler Antlaşması 26 Haziran 1945'te imzalandı; örgüt 24 Ekim 1945'te resmen kuruldu. Amacı uluslararası barışı ve güvenliği korumak, devletler arası iş birliğini geliştirmekti. Milletler Cemiyeti'nin yapamadığını yapabilmek için Güvenlik Konseyi'ne daha güçlü yetkiler verildi.
Sık Yapılan Hatalar
Sık yapılan hata: "Türkiye savaşa girmediğine göre savaştan etkilenmedi." Defterin üç satırı bunun tersini gösterir: seferberlik, kıtlık, karne ve bütçe yükü toplumu derinden etkiledi.
İkinci yanılgı: 1945'teki savaş ilanını cephede savaşmak sanmak. İlan Birleşmiş Milletler'e kurucu üye olmanın koşuluydu; Türk askeri çatışmaya katılmadı.
Varlık Vergisi sorulursa şuna dikkat: soru çoğunlukla verginin amacını (bütçe açığını kapatmak) ya da sonradan nasıl değerlendirildiğini (uygulamadaki eşitsizlik nedeniyle eleştirilen bir olağanüstü önlem) ister.
Sık sorulanlar
Türkiye savaşa girmediğine göre etkilenmedi mi?
Etkilendi. Cephede çarpışılmadı ama seferberlik üretimi düşürdü, dış ticaret daraldı, karne ve karaborsa gündelik hayatın parçası oldu, savunma harcamaları bütçeyi zorladı.
Karne uygulaması neden getirildi?
Üretim düşmüş, arz azalmıştı. Serbest dağıtım karaborsayı büyütüyordu; karne temel gıdanın adil dağıtılmasını sağlamak için getirildi.
Birleşmiş Milletler ne zaman ve hangi amaçla kuruldu?
24 Ekim 1945'te; uluslararası barışı ve güvenliği korumak ve devletler arası iş birliğini geliştirmek amacıyla.