1919'da Başlayan Geri Sayım
28 Haziran 1919'da Versay Antlaşması imzalandığında Fransız Mareşali Foch'a atfedilen bir söz dilden dile dolaşır: "Bu bir barış değil, yirmi yıllık bir ateşkestir." Söz ister gerçekten onun olsun ister olmasın, takvim ona hak verdi: 1 Eylül 1939'da Almanya Polonya'ya saldırdığında aradan yaklaşık 20 yıl geçmişti.
Bu konuyu çözmenin anahtarı, nedenleri ikiye ayırmaktır. Uzun vadeli nedenler zemini hazırlar; yakın nedenler kıvılcımı çakar. Testlerde bu ayrım tablo hâlinde sorulur.
Uzun Vadeli Nedenler
- Versay'ın ağır koşulları: Almanya toprak kaybetti, ordusu sınırlandı, ağır savaş tazminatına bağlandı. Toplumda intikam duygusu büyüdü.
- 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı: İşsizlik ve yoksulluk aşırı akımları güçlendirdi.
- Totaliter rejimler: İtalya'da Mussolini 1922'de, Almanya'da Hitler 1933'te iktidara geldi; Japonya'da militarist yönetim güç kazandı.
- Milletler Cemiyeti'nin yetersizliği: Kendi ordusu yoktu; büyük devletlerin saldırılarını durduramadı.
- Silahlanma yarışı ve yayılmacılık: Bir devlet silahlanınca komşusu da silahlanır, gerilim tırmanır.
Mini soru: Bu beşinden hangisi Almanya'ya özgü değildir? Bunalım ve Cemiyet'in yetersizliği. Savaşın nedenini yalnız bir ülkeye bağlamak bu yüzden eksik kalır.
Yakın Nedenler: 1931-1939
| Tarih | Olay |
|---|---|
| 1931 | Japonya Mançurya'yı işgal etti |
| 1935 | İtalya Habeşistan'a saldırdı |
| 1936 | Almanya askerden arındırılmış Ren bölgesine asker soktu |
| Mart 1938 | Almanya Avusturya'yı ilhak etti |
| Eylül 1938 | Münih Konferansı: Südet bölgesi Almanya'ya bırakıldı |
| Mart 1939 | Almanya Çekoslovakya'nın geri kalanını işgal etti |
| 23 Ağustos 1939 | Almanya ile Sovyetler Birliği saldırmazlık paktı imzaladı |
| 1 Eylül 1939 | Almanya Polonya'ya saldırdı; 3 Eylül'de İngiltere ve Fransa savaş ilan etti |
İngiltere ve Fransa Münih'te neden direnmedi? Yeni bir savaştan kaçınmak için tavizle yatıştırmayı denediler. Bu yatıştırma politikası, saldırganın her adımda biraz daha ileri gitmesine yol açtı.
Savaşın Üç Evresi
1939-1941, Mihver ilerleyişi: Polonya birkaç haftada düştü. Haziran 1940'ta Fransa yenildi.
1941, savaşın küreselleşmesi: 22 Haziran 1941'de Almanya, iki yıl önce saldırmazlık paktı imzaladığı Sovyetler Birliği'ne saldırdı. 7 Aralık 1941'de Japonya'nın Pearl Harbor baskını ABD'yi savaşa soktu. Mihver cephesinde Almanya, İtalya ve Japonya; Müttefik cephesinde İngiltere, Sovyetler Birliği ve ABD yer aldı.
1942-1945, dönüş: Kuzey Afrika'da El Alamein (1942) ve Şubat 1943'te sona eren Stalingrad Muharebesi Mihver ilerleyişini durdurdu. 6 Haziran 1944'te Normandiya çıkarmasıyla batıda ikinci cephe açıldı. Almanya 8 Mayıs 1945'te teslim oldu. Hiroşima'ya 6 Ağustos, Nagazaki'ye 9 Ağustos 1945'te atom bombası atıldı; Japonya 2 Eylül 1945'te resmen teslim oldu.
Sonuçlar
Kayıplar konusunda tahminler farklıdır; çoğu kaynak 50 milyonun üzerinde, bazıları 60 milyona yakın can kaybından söz eder. Ölenlerin büyük kısmı sivildi. Soykırım ve toplu katliamlar, savaştan sonra Nürnberg'de kurulan uluslararası mahkemede yargılandı.
- Birleşmiş Milletler 24 Ekim 1945'te kuruldu.
- İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi 10 Aralık 1948'de kabul edildi.
- ABD ve Sovyetler Birliği iki süper güç olarak öne çıktı; iki kutuplu dünya ve Soğuk Savaş başladı.
- Güçten düşen Avrupa devletlerinin sömürgeleri bağımsızlık kazanmaya başladı.
- Nükleer silahın kullanılmasıyla güvenlik anlayışı kökten değişti.
Sınırlar da savaşın sonucuna göre yeniden çizildi. Şubat 1945'teki Yalta ve Temmuz 1945'teki Potsdam konferanslarında galipler Almanya'yı ve Berlin'i dört işgal bölgesine ayırdı: ABD, İngiltere, Fransa ve Sovyetler Birliği. Doğu Avrupa'da Sovyet etkisindeki yönetimler kuruldu. Sınırın bir tarafında kalan toplulukların durumu, sonraki on yılların gerilimlerini besledi.
Savaş ekonomisinin izi de uzun sürdü. Çatışma yılları boyunca fabrikalar silah ve cephane üretimine ayrıldığı için tüketim malı üretimi azalmış, pek çok ülkede karne uygulamasına geçilmişti. Barışla birlikte üretim yeniden sivil ihtiyaca döndü; ama yıkılmış Avrupa'nın yeniden kurulması yıllar aldı.
Türkiye savaşa girmedi. Savaşın son aylarında, 23 Şubat 1945'te Almanya ve Japonya'ya savaş ilan etti; bu karar Birleşmiş Milletler'in kurucu toplantısına katılabilmenin koşuluydu. Türkiye'nin savaş yıllarındaki iç ve dış politikası ayrı bir konu olarak işlenir.
İki Dünya Savaşını Karşılaştırmak
| Ölçüt | Birinci Dünya Savaşı | İkinci Dünya Savaşı |
|---|---|---|
| Süre | 1914-1918, yaklaşık 4 yıl | 1939-1945, yaklaşık 6 yıl |
| Savaş biçimi | Siper savaşı, cepheler görece sabit | Tank ve uçakla hızlı hareket |
| Sivillere etkisi | Büyük ölçüde cephe bölgeleriyle sınırlı | Şehirler havadan bombalandı; siviller doğrudan hedef oldu |
| Kurulan örgüt | Milletler Cemiyeti (1920) | Birleşmiş Milletler (1945) |
Kaynak sorularında da dikkatli olun. Bir devletin savaş sırasında yayımladığı bildiri kendi bakış açısını yansıtır. Olayı sağlıklı değerlendirmek için karşı tarafın aynı olaya dair bildirisiyle ve tarafsız kaynaklarla karşılaştırmak gerekir.
Sık Yapılan Hatalar
Sık yapılan hata 1: Birleşmiş Milletler ile Milletler Cemiyeti'ni karıştırmak. Cemiyet Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra (1920), Birleşmiş Milletler İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra (1945) kuruldu.
Sık yapılan hata 2: Savaşın Pearl Harbor'la başladığını sanmak. Pearl Harbor ABD'nin savaşa girişidir; savaş iki yıldan fazla önce, 1 Eylül 1939'da başlamıştı.
Alman-Sovyet ilişkisi de kafa karıştırır: 1939'da saldırmazlık paktı imzalayan iki devlet, 1941'de birbirine düşman oldu. Tarih sorusunda "hangi yıl?" ayrıntısını atlamayın.
Sık sorulanlar
II. Dünya Savaşı ne zaman ve nasıl başladı?
1 Eylül 1939'da Almanya'nın Polonya'ya saldırmasıyla başladı; 3 Eylül'de İngiltere ve Fransa Almanya'ya savaş ilan etti.
Savaşın en önemli siyasi sonucu nedir?
ABD ve Sovyetler Birliği'nin iki süper güç olarak öne çıkmasıyla iki kutuplu dünyanın doğması ve Soğuk Savaş döneminin başlamasıdır.
Uzun vadeli neden ile yakın neden arasındaki fark nedir?
Uzun vadeli neden (Versay'ın ağır koşulları, 1929 bunalımı) savaşın zeminini hazırlar; yakın neden (Almanya'nın Polonya'ya saldırısı) savaşı fiilen başlatan olaydır.
Münih Konferansı neden önemlidir?
Eylül 1938'de İngiltere ve Fransa, yeni bir savaştan kaçınmak için Südet bölgesini Almanya'ya bıraktı. Yatıştırma politikası saldırganlığı durdurmadı; Almanya Mart 1939'da Çekoslovakya'nın geri kalanını işgal etti.