Altı Kartı Sıraya Dizin
LGS'de bu ünitenin en sevilen soru tipi kronolojidir. Önce kendinizi deneyin. Masada karışık altı kart var:
- A) Sakarya Meydan Muharebesi
- B) Mudanya Ateşkesi
- C) I. İnönü Savaşı
- D) Gümrü Antlaşması
- E) Büyük Taarruz
- F) Kütahya-Eskişehir Savaşları
Hangisi başa, hangisi sona gelir? Tarih ezberlemeden de bulabilirsiniz. Yolu, her olayın bir öncekinin sonucu olduğunu görmektir. Cevap sayfanın sonunda.
Üç Cephe, Üç Farklı Rakip
Mondros'tan sonra Anadolu üç yönden sıkıştırıldı. Her cephenin rakibi, savaşanı ve kapanış belgesi farklıdır; sorular çoğu zaman bu üçlüyü karıştırmaya dayanır.
| Cephe | Rakip | Kim savaştı? | Nasıl kapandı? |
|---|---|---|---|
| Doğu | Ermeniler | Kâzım Karabekir komutasındaki düzenli birlikler | Gümrü Antlaşması, Aralık 1920 |
| Güney | Fransızlar | Maraş, Antep ve Urfa halkı (Kuvâ-yı Millîye) | Ankara Antlaşması, 20 Ekim 1921 |
| Batı | Yunanlılar | Önce Kuvâ-yı Millîye, 1920 sonundan itibaren düzenli ordu | Mudanya Ateşkesi, 11 Ekim 1922 |
Gümrü, TBMM'nin uluslararası alanda imzaladığı ilk antlaşmadır; Ermenistan, Sevr'i geçersiz sayan ilk devlet oldu. Güneyde ise düzenli ordu savaşmadı. Maraş'ın "Kahraman", Antep'in "Gazi", Urfa'nın "Şanlı" unvanı, direnişin halk eliyle yürütüldüğünü bugün de hatırlatır. Ankara Antlaşması'yla Fransa, TBMM'yi tanıyan ilk İtilaf devleti oldu; İtilaf cephesinde ilk çatlak böyle açıldı.
Batı Cephesi: Her Savaşın Bir Siyasi Karşılığı
Batı Cephesi'nde bir kural işler: cephedeki her sonuç, birkaç hafta içinde meclise ya da diplomasi masasına yansır. Tabloyu okurken sağ sütuna odaklanın; LGS genellikle orayı sorar.
| Savaş | Tarih | Siyasi sonuç |
|---|---|---|
| I. İnönü | 6-10 Ocak 1921 | Teşkilât-ı Esasiye kabul edildi (20 Ocak 1921); İtilaf devletleri Londra Konferansı'na TBMM temsilcilerini de çağırdı; Sovyet Rusya ile Moskova Antlaşması imzalandı (16 Mart 1921) |
| II. İnönü | Mart-Nisan 1921 | İtalyanlar Anadolu'dan çekilmeye başladı; halkın meclise güveni arttı |
| Kütahya-Eskişehir | Temmuz 1921 | Yenilgi: ordu Sakarya'nın doğusuna çekildi; Başkomutanlık Kanunu ve Tekâlif-i Millîye |
| Sakarya | 23 Ağustos-13 Eylül 1921 | Mustafa Kemal'e "Gazi" unvanı ve mareşallik rütbesi; Kars (13 Ekim 1921) ve Ankara (20 Ekim 1921) antlaşmaları |
| Büyük Taarruz | 26 Ağustos-9 Eylül 1922 | Mudanya Ateşkesi; İngiltere masaya gelmek zorunda kaldı |
Bir Yenilginin Öğrettikleri
Kütahya-Eskişehir'i "kaybedilmiş, önemsiz bir savaş" diye geçmeyin. Ordu geri çekilince mecliste kaygı büyüdü; meclisin Kayseri'ye taşınması bile konuşuldu. Çözüm iki adımla geldi:
- Başkomutanlık Kanunu (5 Ağustos 1921): Meclis kendi yetkisini 3 ay süreyle Mustafa Kemal'e verdi. Yetki meclisindi; süre dolunca meclis kanunu uzatmaya ya da geri almaya karar verebilirdi.
- Tekâlif-i Millîye (7-8 Ağustos 1921): Her aileden birer takım çamaşır, çorap ve çarık; tüccarın elindeki yiyecek ve giyeceğin yüzde 40'ı orduya istendi. Ordu, cephenin arkasındaki köy ve kasabalarla beslendi.
Aynı günlerde, 15 Temmuz 1921'de Ankara'da Maarif Kongresi toplandı. Düşman ilerlerken bir eğitim kongresi açmak, bağımsızlığın yalnız silahla değil eğitimle de korunacağı düşüncesini gösterir.
Sakarya Savunmadır, Büyük Taarruz Saldırı
Sakarya 22 gün 22 gece sürdü. "Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır." emri, belli bir çizgiyi değil her karış toprağı savunma anlayışını anlatır. Savaşın sonunda 1683 Viyana bozgunuyla başlayan geri çekilme durdu; ordu ilk kez saldırı planlayabilecek duruma geldi.
Peki saldırı neden hemen değil de bir yıl sonra yapıldı? Çünkü saldırı savunmadan çok daha fazla asker, cephane ve hayvan ister. Güneyde Fransa ile barış yapılınca oradaki birlikler batıya kaydırıldı, Sovyet yardımı ve halkın katkısı biriktirildi.
26 Ağustos 1922'de Kocatepe'den başlayan Büyük Taarruz, 30 Ağustos'ta Başkomutan Meydan Muharebesi ile sonuca ulaştı. Ardından gelen "Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz'dir, ileri!" emriyle ordu batıya yürüdü ve 9 Eylül 1922'de İzmir'e girdi.
Savaş Masada Biter: Mudanya ve Lozan
Mudanya Ateşkesi (11 Ekim 1922) ile silahlar sustu. Doğu Trakya, İstanbul ve Boğazlar TBMM yönetimine bırakıldı; Doğu Trakya tek kurşun atılmadan, diplomasiyle geri alındı. İstanbul Hükûmeti'nin artık hiçbir işlevi kalmadığı görüldü ve 1 Kasım 1922'de saltanat kaldırıldı.
Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923) için görüşmeler yaklaşık 8 ay sürdü ve bir kez kesildi. Kapitülasyonlar kaldırıldı, yeni devletin bağımsızlığı uluslararası alanda tanındı. Her dosya kapanmadı: Irak sınırı (Musul) sonraya bırakıldı, Boğazlar'da uluslararası bir komisyon kuruldu. Bu dosyalar "Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası" konusunda kapanır.
Kartların Doğru Sırası
D → C → F → A → E → B. Yani Gümrü (Aralık 1920), I. İnönü (Ocak 1921), Kütahya-Eskişehir (Temmuz 1921), Sakarya (Ağustos-Eylül 1921), Büyük Taarruz (Ağustos 1922), Mudanya (Ekim 1922).
Tarihleri hatırlamasanız bile zincir sizi götürür: geri çekilme (F) olmasaydı Sakarya'da son savunmaya (A) gerek kalmazdı; saldırı (E) olmadan ateşkes (B) imzalanmazdı. Doğu Cephesi en erken kapandığı için Gümrü başa gelir.
Sık Yapılan Hatalar
- Sakarya'yı saldırı savaşı sanmak. Sakarya bir savunmadır; ilk büyük saldırı Büyük Taarruz'dur.
- Mudanya ile Lozan'ı aynı tür belge sanmak. Mudanya bir ateşkestir, silahları susturur. Lozan bir barış antlaşmasıdır, sınırları ve hakları belirler.
- Güney Cephesi'nde düzenli ordunun savaştığını düşünmek. Orada direnişi halk ve Kuvâ-yı Millîye yürüttü.
- Başkomutanlık Kanunu'yla meclisin kapandığını sanmak. Yetki geçici olarak verildi; meclis çalışmayı sürdürdü.
LGS'de Bu Ünite
Soru kökünde bir zaman şeridi, bir telgraf ya da bir emir metni görürseniz önce "bu olay hangi savaşın öncesinde, hangisinin sonrasında?" diye sorun. "Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz'dir" Büyük Taarruz sırasında; "sathı müdafaa" Sakarya'da; Tekâlif-i Millîye Sakarya'dan hemen önce. Seçeneklerde metinden çıkarılamayan bir yargı varsa, bilgi olarak doğru olsa bile cevap o değildir.
Sık sorulanlar
Sakarya Savaşı neden dönüm noktası sayılır?
1683 Viyana bozgunuyla başlayan geri çekilme durdu, ordu savunmadan saldırıya geçebilecek duruma geldi. Mustafa Kemal'e Gazi unvanı verildi; ardından Kars ve Ankara antlaşmaları imzalandı.
Doğu Trakya nasıl geri alındı?
Savaşılmadan, 11 Ekim 1922 tarihli Mudanya Ateşkesi ile diplomasi yoluyla TBMM yönetimine bırakıldı.
Tekâlif-i Millîye emirleri neden çıkarıldı?
Kütahya-Eskişehir yenilgisinden sonra ordunun silah, giyecek ve yiyecek ihtiyacını karşılamak için. Halktan belli oranlarda katkı istendi ve Sakarya'ya bu katkıyla hazırlanıldı.