12. Sınıf Millî Mücadele’nin Hazırlık Dönemi — Konu Anlatımı

Mondros'tan Meclise 18 Ay

30 Ekim 1918'de Mondros Ateşkes Antlaşması imzalandığında pek çok kişi savaşın bittiğini düşündü. Oysa asıl mücadele başlamak üzereydi. 23 Nisan 1920'de Ankara'da meclis açılana kadar geçen yaklaşık 18 ay, bu konunun bütün malzemesidir.

Önce takvimi görelim, sonra her halkaya neden-sonuç gözüyle bakalım.

Ateşkesin Tehlikeli Maddeleri

Mondros'un 25 maddesinden üçü sınavların gözdesidir. Beşinci madde Osmanlı ordusunun terhisini istiyordu; yani ülkeyi savunacak güç dağıtılıyordu. Yedinci madde, İtilaf devletlerine "güvenliklerini tehdit eden bir durumda" herhangi bir stratejik noktayı işgal etme hakkı veriyordu. Doğudaki altı vilayette karışıklık çıkarsa buraların işgal edilebileceğini söyleyen 24. madde de, bölgede bir Ermeni devleti kurulmasının zeminini hazırlıyordu.

Şimdi zinciri kuralım: ordu terhis edilir, 7. madde belirsiz olduğu için her yer işgale açık hâle gelir, işgaller hızlanır. Musul, İskenderun, Antep, Maraş, Urfa, Antalya ve İzmir birbiri ardına işgal edildi.

Mini soru: Yedinci maddeyi bu kadar tehlikeli yapan şey neydi? Cevap, "tehdit" kavramının tanımsız bırakılmasıdır. Ne zaman tehdit olduğuna işgalci karar veriyordu.

Halkın İlk Tepkileri

Tepkiler üç biçimde görüldü: mitingler ve telgraflarla yazılı-sözlü protesto, cemiyetler kurarak örgütlenme ve silahlı direniş. Fransızlara karşı ilk silahlı direniş 19 Aralık 1918'de Dörtyol'da başladı. 15 Mayıs 1919'da İzmir'de gazeteci Hasan Tahsin'in işgalcilere ateş açması, silahlı direnişin simgelerinden biri oldu.

Yararlı cemiyetler (Trakya Paşaeli, İzmir Müdafaa-i Hukuk, Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk, Kilikyalılar, Trabzon Muhafaza-i Hukuk) bölgeseldi: her biri kendi yöresini savunuyordu. Mavri Mira, Etniki Eterya, Pontus ve Hınçak-Taşnak gibi azınlık cemiyetleri ise işgalcilerle iş birliği yaptı. Yerel direniş birliklerine topluca Kuvâ-yı Milliye denir.

İki Genelge, İki Adım

Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919) işgalleri protesto eden mitingler düzenlenmesini istedi. Amaç halkı harekete geçirmek ve dünyaya Anadolu'nun işgali kabul etmediğini duyurmaktı.

Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919) ise çok daha ileri gitti. İlk kez gerekçe, amaç ve yöntem birlikte yazıldı: "Vatanın bütünlüğü, milletin istiklali tehlikededir" cümlesi gerekçeyi; "Milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır" cümlesi hem amacı hem yöntemi söyler. İkinci cümle, egemenliğin kaynağını padişahta değil millette gören anlayışın ilk açık ifadesidir.

Genelge Sivas'ta ulusal bir kongre toplanmasını da duyurdu. Mustafa Kemal bu tarihten kısa süre sonra, 8-9 Temmuz 1919 gecesi askerlikten istifa ederek mücadeleye sivil olarak devam etti.

Erzurum ile Sivas Yan Yana

Sivas'tan sonra İstanbul hükûmeti Temsil Heyeti'ni muhatap almak zorunda kaldı. 20-22 Ekim 1919'daki Amasya Görüşmeleri bu yüzden önemlidir: İstanbul, Anadolu'daki hareketi fiilen tanımış oldu. Temsil Heyeti 27 Aralık 1919'da Ankara'ya geldi.

Misakımillî ve Meclisin Yolu

12 Ocak 1920'de İstanbul'da açılan son Osmanlı Mebusan Meclisi, 28 Ocak'ta Misakımillî'yi kabul etti: millî sınırlar, tam bağımsızlık, azınlık haklarının komşu ülkelerdeki Müslümanlara tanınan haklarla karşılıklı olması. İtilaf devletleri buna 16 Mart 1920'de İstanbul'u resmen işgal ederek cevap verdi; meclis çalışamaz hâle geldi.

Böylece Ankara'da, olağanüstü yetkilere sahip yeni bir meclis açmanın gerekçesi tamamlandı.

Kararlar Halka Nasıl Ulaştı?

Telgraf hatları ve gazeteler olmadan kongre kararları birkaç kentin dışına çıkamazdı. Sivas Kongresi sırasında İrade-i Milliye gazetesi (14 Eylül 1919), Ankara'da Hâkimiyet-i Milliye (10 Ocak 1920) yayına başladı. Anadolu Ajansı 6 Nisan 1920'de, meclis açılmadan iki hafta önce kuruldu. Karar alınır, basın duyurur, halkın katılımı artar.

Batıda Ayrı Bir Hazırlık: Balıkesir ve Alaşehir

Erzurum ve Sivas'la aynı yaz, batıda da kongreler toplandı. Balıkesir (26-30 Temmuz 1919) ve Alaşehir (16-25 Ağustos 1919) kongreleri Yunan ilerleyişine karşı yerel direnişi örgütlemek, asker ve para toplamak için yapıldı. Bunlar bölgeseldir; ülke çapında karar almaya çalışmadılar.

Sınav ipucu: Tabloda "seçimle gelen delegeler" ile "atanmış bir kurul" karşılaştırılıyorsa aranan kavram millî egemenliktir. Kararın millet adına alınabilmesi, onu alanın milletin seçtiği kişiler olmasına bağlıdır. Temsil Heyeti'nin gücü de buradan gelir: kongre delegelerinin seçtiği bir kuruldur, padişahın atadığı bir makam değildir.

Sık Karıştırılanlar

Sık yapılan hata: Toplandığı şehre bakıp kararların da yerel olduğunu sanmak. Erzurum'da yalnız doğu illerinin delegeleri vardı ama "vatan bir bütündür" kararı bütün ülkeyi ilgilendirir. Soru "toplanış" mı, "karar" mı diyor? Önce onu okuyun.

İkinci karışıklık: Misakımillî'yi TBMM'nin kararı sanmak. Misakımillî, TBMM açılmadan yaklaşık üç ay önce Osmanlı Mebusan Meclisi'nde kabul edildi. Amasya Genelgesi de bir kongre değildir; kararı bir kurul değil, genelgeyi imzalayan kişiler duyurmuştur.

Sık sorulanlar