8. Sınıf Millî Uyanış — Konu Anlatımı

Bir İmparatorluğun Sonu, Bir Milletin Uyanışı

Bu ünite, Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'ndan yenik çıkmasıyla başlayan ve Türk milletinin kendi kaderini kendi eline aldığı süreci anlatır. Ateşkes, işgaller, halkın kendiliğinden başlattığı direniş, genelgeler ve kongreler bu sürecin basamaklarıdır. Ünitenin sonunda 23 Nisan 1920'de Türkiye Büyük Millet Meclisi açılır ve millî irade devletin temeli olur.

I. Dünya Savaşı ve Osmanlı Devleti (1914–1918)

Savaş iki blok arasında yapıldı: İtilaf Devletleri (İngiltere, Fransa, Rusya; sonra İtalya ve ABD) ve İttifak Devletleri (Almanya, Avusturya-Macaristan; sonra Osmanlı Devleti ve Bulgaristan). Osmanlı Devleti kaybettiği toprakları geri almak ve yalnızlıktan kurtulmak için Almanya'nın yanında savaşa girdi.

Osmanlı pek çok cephede savaştı: Kafkas ve Kanal cephelerinde saldırdı; Çanakkale, Irak, Suriye-Filistin ve Hicaz-Yemen cephelerinde savunma yaptı; Galiçya, Makedonya ve Romanya'da müttefiklerine yardım etti. Çanakkale dışındaki cephelerin çoğunda ağır kayıplar verildi. 1918'de ABD Başkanı Wilson'ın ilkeleri yayımlandı; bu ilkeler yenilen milletlere, çoğunlukta oldukları yerlerde kendi geleceklerini belirleme hakkı tanıyordu.

Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918)

Osmanlı Devleti açısından savaşı bitiren ateşkestir. Ordunun terhis edilmesi, Boğazların İtilaf Devletleri'ne açılması, haberleşme ve ulaşımın denetime bırakılması gibi ağır maddeler içeriyordu. Özellikle iki madde işgallerin dayanağı oldu:

• 7. madde: İtilaf Devletleri güvenliklerini tehdit eden bir durum görürlerse herhangi bir stratejik yeri işgal edebilecekti.
• 24. madde: Doğu Anadolu'daki altı ilde karışıklık çıkarsa bu iller işgal edilebilecekti. Amaç bölgede bir Ermeni devletine zemin hazırlamaktı.

Ateşkesin ardından Musul, İstanbul, Güney Anadolu ve Antalya çevresi işgal edildi. 15 Mayıs 1919'da İzmir'in Yunanlılarca işgali halkın tepkisini en üst düzeye çıkardı; ilk kurşunu gazeteci Hasan Tahsin attı.

Cemiyetler ve Kuvâ-yı Millîye

İşgaller döneminde bazı cemiyetler bağımsızlığa zarar verirken (manda isteyenler, azınlıkların ayrılıkçı cemiyetleri), Müdafaa-i Hukuk ve Redd-i İlhak gibi cemiyetler bölgelerini savunmak için çalıştı.

Kuvâ-yı Millîye, işgallere karşı halkın kendi imkânlarıyla kurduğu yerel silahlı direniş birlikleridir. İlk silahlı direniş 19 Aralık 1918'de Dörtyol'da Fransızlara karşı yapıldı. Kuvâ-yı Millîye işgalleri yavaşlattı, halkta direniş bilinci oluşturdu ve düzenli ordu kuruluncaya kadar zaman kazandırdı. Ancak merkezî bir komutaya bağlı olmadığı için düzenli ordulara karşı yetersiz kaldı; bu yüzden zamanla düzenli orduya katıldı.

Samsun'dan Ankara'ya: Genelgeler ve Kongreler

Mustafa Kemal 19 Mayıs 1919'da 9. Ordu Müfettişi olarak Samsun'a çıktı; bu tarih Millî Mücadele'nin başlangıcı kabul edilir.

• Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919): İşgallerin mitinglerle protesto edilmesi, İtilaf temsilcilerine protesto telgrafları çekilmesi istendi. Halkı ilk kez millî bilince çağırdı.
• Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919): Millî Mücadele'nin gerekçesi, amacı ve yöntemi ilk kez açıklandı. "Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir." ve "Milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır." cümleleriyle millî egemenliğe giden yol açıldı. Sivas'ta bir kongre toplanması kararlaştırıldı.
• Erzurum Kongresi (23 Temmuz–7 Ağustos 1919): Mustafa Kemal, 8 Temmuz 1919'da askerlikten istifa ederek kongreye sivil olarak katıldı ve başkan seçildi. "Millî sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz." kararı alındı; manda ve himaye ilk kez reddedildi, Temsil Heyeti kuruldu.
• Sivas Kongresi (4–11 Eylül 1919): Bütün yurdun delegeleri katıldı. Bütün Müdafaa-i Hukuk cemiyetleri Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adıyla birleştirildi; Temsil Heyeti tüm yurdu temsil eder hâle geldi; manda ve himaye kesin olarak reddedildi. İrade-i Milliye gazetesi yayımlanmaya başladı.
• Amasya Görüşmeleri (Ekim 1919): İstanbul hükûmeti Temsil Heyeti'ni muhatap alarak onun varlığını fiilen tanımış oldu.
• Temsil Heyeti Ankara'da (27 Aralık 1919): Ankara, Millî Mücadele'nin merkezi oldu.

Misak-ı Millî ve TBMM'nin Açılışı

Son Osmanlı Mebusan Meclisi 12 Ocak 1920'de İstanbul'da toplandı ve 28 Ocak 1920'de Misak-ı Millî'yi (Millî Ant) kabul etti. Misak-ı Millî, millî sınırları ve tam bağımsızlığı esas alan bir yol haritasıydı. İtilaf Devletleri buna 16 Mart 1920'de İstanbul'u resmen işgal ederek karşılık verdi ve meclis dağıldı. Bunun üzerine Mustafa Kemal'in çağrısıyla 23 Nisan 1920'de Ankara'da Türkiye Büyük Millet Meclisi açıldı.

Temel Kavramlar

• Manda: Kendini yönetemeyecek durumda görülen bir ülkenin yönetiminin güçlü bir devlete bırakılması. Sömürgeciliğin yeni adıdır.
• Himaye: Bir devletin başka bir devletin koruması altına girmesi.
• Millî irade: Milletin ortak isteği ve kararı; Amasya Genelgesi'nden TBMM'ye kadar sürecin temel düşüncesi.
• Temsil Heyeti: Kongreler adına hareket eden, Mustafa Kemal'in başkanlığındaki yürütme kurulu.

Çözümlü Yorum Soruları

Soru 1. Amasya Genelgesi'ndeki "Milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır." ifadesi hangi düşüncenin ilk kez dile getirildiğini gösterir?

Çözüm: İfadede kurtuluşu sağlayacak güç padişah ya da İstanbul hükûmeti değil, "millet" olarak gösteriliyor. Egemenliğin kaynağının millet olması millî egemenlik düşüncesidir. Doğru yanıt budur.

Soru 2. "Erzurum Kongresi'ne yalnızca doğu illerinden delegeler katıldı; ancak alınan kararlarda bütün vatandan söz edildi." Bu bilgiden hangi sonuca ulaşılır?

Çözüm: Delegelerin yalnızca bir bölgeden gelmesi toplanışın bölgesel olduğunu, kararların bütün vatanı kapsaması ise kararların ulusal olduğunu gösterir. Doğru yanıt: "Kongre toplanış bakımından bölgesel, kararları bakımından ulusaldır."

Sık Karıştırılanlar

Amasya Genelgesi bir kongre değildir; kararları bir kurul değil, imzalayan komutanlar almıştır. Misak-ı Millî'yi TBMM değil, Son Osmanlı Mebusan Meclisi kabul etmiştir.

LGS'de Nasıl Sorulur?

Bu ünitede sorular çoğunlukla bir genelge ya da kongre kararından alıntıyla gelir ve öğrenciden kararın hangi ilkeyle (millî egemenlik, tam bağımsızlık) ilişkili olduğu istenir. Zaman çizelgesinde boş bırakılan olayı bulma, iki olayı karşılaştırma ve neden–sonuç eşleştirme soruları da sık görülür. Tarihleri sıralı bilmek, seçenekleri hızla elemeni sağlar.

Kısa Özet

• Mondros (30 Ekim 1918) işgallere yol açtı; 7. ve 24. maddeler işgallerin dayanağı oldu.
• İşgallere karşı Kuvâ-yı Millîye ve Müdafaa-i Hukuk cemiyetleri doğdu.
• Samsun (19 Mayıs 1919) → Havza → Amasya → Erzurum → Sivas → Ankara sırasıyla millî irade örgütlendi.
• Misak-ı Millî (28 Ocak 1920) ve İstanbul'un işgali (16 Mart 1920), TBMM'nin açılışını (23 Nisan 1920) hazırladı.

Sık sorulanlar