12. Sınıf Modern Türk Devletinin Doğuşu — Konu Anlatımı

Devletin Doğum Günü Hangisi?

Sınıfta bu soruyu sorduğunuzda çoğu öğrenci hemen "29 Ekim 1923" der. Cevap yanlış değil ama eksiktir. Bir devletin var olması için en az dört şey gerekir: egemenliği kullanan bir kurum, onu düzenleyen bir hukuk metni, dışarıdan tanınma ve bir yönetim biçimi. Yeni Türk devleti bu dört şeyi üç yıl içinde, farklı tarihlerde kazandı.

Bu anlatımda her halkayı sırasıyla açacağız.

Olağanüstü Bir Meclis

İstanbul 16 Mart 1920'de işgal edilip Mebusan Meclisi dağılınca Ankara'da yeni bir meclis toplandı. 23 Nisan 1920'de açılan TBMM'nin ilk kararları, onun sıradan bir meclis olmadığını gösterir: meclisin üstünde bir güç yoktur; yasama ve yürütme yetkisi meclistedir; geçici bir hükûmet başkanı ya da padişah vekili tanınmaz.

Yasama ile yürütmenin aynı yerde toplanmasına meclis hükümeti sistemi denir. Bakanlar meclis tarafından tek tek seçiliyor, meclise karşı sorumlu oluyordu. Savaş koşullarında hızlı karar almayı sağlayan bu yapı, kurucu bir meclisin işiydi: hem savaşı yönetiyor hem yeni devletin temellerini atıyordu.

Peki meclis neden Ankara'da toplandı? Batı cephesine yakın ama işgal tehdidinden uzaktı, demiryolu ile İstanbul'a bağlıydı ve Temsil Heyeti Aralık 1919'dan beri buradaydı.

İlk Sınav: İçerideki Ayaklanmalar

Meclis açıldıktan hemen sonra Anadolu'nun çeşitli yerlerinde ayaklanmalar çıktı. İstanbul hükûmetinin Millî Mücadele'yi hedef alan fetvası, halkın bir kısmını meclise karşı kışkırtıyordu. Anzavur, Bolu-Düzce ve Yozgat ayaklanmaları bunların bilinenleridir.

Meclis üç önlemle karşılık verdi. Ankara müftüsü Rifat Efendi (Börekçi) başta olmak üzere Anadolu müftüleri karşı fetva yayımladı. Hıyanet-i Vataniye Kanunu 29 Nisan 1920'de çıkarıldı: meclisin meşruluğuna karşı çıkmak vatana ihanet sayıldı. Eylül 1920'de İstiklal Mahkemeleri kuruldu ve kararları hızla uygulandı.

Mini soru: Bu önlemlerin hangileri hukuki niteliktedir? Kanun ve mahkeme. Fetva ise halkın inancına yönelik bir cevaptı. Sınavda "ayaklanmalara karşı alınan önlem" sorusunda üçünün de adı geçebilir.

Sevr: Hiç Uygulanamayan Antlaşma

10 Ağustos 1920'de İstanbul hükûmeti Sevr Antlaşması'nı imzaladı. Anadolu parçalanıyor, Boğazlar uluslararası yönetime bırakılıyor, kapitülasyonlar genişliyordu. Ancak antlaşma yürürlüğe girmedi: Osmanlı Mebusan Meclisi kapalı olduğu için onaylanamadı, TBMM de onu tanımadı ve imzalayanları vatan haini saydı.

Sevr'in önemi uygulanmasında değil, gösterdiği hedeftedir. Millî Mücadele'nin askerî zaferleri, bu kâğıttaki haritayı geçersiz kılmak için kazanıldı.

Teşkilat-ı Esasiye: Kısa Ama Köklü

20 Ocak 1921'de kabul edilen Teşkilat-ı Esasiye yalnızca 23 maddeydi. İlk maddesi bütün sistemi özetler: "Hâkimiyet bilâ kaydü şart milletindir." Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir.

Anayasa, meclis hükümeti sistemini hukuka bağladı ve illere geniş yerel yönetim yetkisi tanıdı. 1876 Kanun-i Esasi'yi kaldırmadı; ona aykırı olmayan maddeler yürürlükte kaldı. Bu ayrıntı önemlidir: aynı anda iki anayasa metninin yan yana durduğu bir geçiş dönemi yaşanıyordu. Metinde "cumhuriyet" sözcüğü geçmez; ders kitapları bunu, savaş sürerken iç ve dış tepki çekmeme kaygısıyla açıklar.

Lozan'dan Cumhuriyete Üç Ay

Lozan Konferansı'na hem İstanbul hem Ankara hükûmetinin çağrılması, iki başlı yapının artık sürdürülemeyeceğini gösterdi ve 1 Kasım 1922'de saltanat kaldırıldı. 24 Temmuz 1923'te Lozan imzalandığında yeni devlet uluslararası alanda tanınmış oldu.

Geriye iki eksik kalıyordu. 13 Ekim 1923'te Ankara başkent ilan edildi. Ekim ayında yaşanan hükûmet bunalımı, meclis hükümeti sisteminin bakan seçmekte tıkandığını gösterdi. Çözüm 29 Ekim 1923'te cumhuriyetin ilanı oldu; Mustafa Kemal ilk cumhurbaşkanı, İsmet Paşa ilk başbakan oldu. Meclis hükümeti sistemi yerini kabine sistemine bıraktı.

Mini Uygulama: Cümle Hangi Belgeye Ait?

Bu ünitenin testlerinde bir belgeden tek cümle verilir ve belgenin önemi sorulur. Aşağıdaki dört cümleyi okuyun, belgeyi bulmadan cevaba bakmayın.

1. "Milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır."
2. "Hâkimiyet bilâ kaydü şart milletindir."
3. Azınlık hakları, komşu ülkelerdeki Müslümanlara tanınan haklarla karşılıklı olacaktır.
4. Kapitülasyonlar bütünüyle kaldırılmıştır.

Cevaplar: 1 Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919), 2 Teşkilat-ı Esasiye (1921), 3 Misakımillî (1920), 4 Lozan (1923). Dikkat edin, ilk ikisi aynı fikri söyler ama ilki bir çağrıdır, ikincisi bir anayasa hükmü. Fikir 1919'da dile getirildi, 1921'de hukuka dönüştü.

Aynı mantıkla iki antlaşmayı karşılaştırın: Mondros işgallere zemin hazırladı, Lozan ise bağımsızlığın uluslararası belgesi oldu. Bu ünitenin başı ve sonu bu iki belgedir.

Sık Yapılan Hatalar

Sık yapılan hata 1: Sevr'i yürürlüğe girmiş bir antlaşma sanmak. Sevr imzalandı ama hiçbir meclis onaylamadı; hukuken yürürlüğe girmedi.

Sık yapılan hata 2: 23 Nisan 1920'de cumhuriyetin kurulduğunu düşünmek. O gün egemenliğin kaynağı millet olarak kabul edildi, ama yönetim biçiminin adı üç buçuk yıl sonra kondu.

Bir de şu karıştırılır: TBMM'nin ilk anayasası 1924 değil, 1921 anayasasıdır. 1924 Anayasası cumhuriyetin ilanından sonra hazırlanmış, daha kapsamlı ikinci metindir.

Sınav ipucu: Tabloda "düzenli ordu öncesi durum" soruluyorsa cevap dağınık, yerel ve tek komutaya bağlı olmayan Kuvâ-yı Milliye birlikleridir. Egemenlik sorusunda ise anahtar ifade "kayıtsız şartsız"dır.

Sık sorulanlar