12. Sınıf Toplumsal Devrim Çağında Dünya ve Türkiye — 12. Sınıf — Konu Anlatımı

Bir Sayım Tablosu Ne Anlatır?

Aşağıdaki tablo Türkiye'nin nüfus sayımlarından alınmıştır. "Kent" burada il ve ilçe merkezlerinde yaşayanları ifade eder.

Tabloda iki kırılma var. Birincisi: nüfus 73 yılda 5 katına çıkmış. İkincisi: 1927 ile 1950 arasında kentli oranı neredeyse hiç değişmemiş, 1950'den sonra hızla artmış ve 1985 sayımında kent nüfusu kır nüfusunu ilk kez geçmiş.

Bu iki kırılma yalnız Türkiye'ye özgü değildir. Yirminci yüzyılın ikinci yarısında dünyanın büyük bölümünde benzer bir toplumsal devrim yaşandı: insanların nerede yaşadığı, ne iş yaptığı, kaç çocuk sahibi olduğu, neyi öğrendiği ve neyi talep ettiği değişti. Bu anlatım tablonun arkasındaki nedenleri sırayla açıyor.

Nüfus Neden Arttı? Doğumlar Değil, Ölümler

Dünya nüfusu 1900'de yaklaşık 1,6 milyardı; 2000'de 6 milyarı geçti. İlk akla gelen açıklama "insanlar daha çok çocuk yaptı" olur. Oysa asıl değişen doğum değil, ölüm oranıdır.

• Penisilin 1928'de keşfedildi ve 1940'larda seri üretime geçti; bakteriyel enfeksiyonlar öldürücü olmaktan çıktı.
• Aşılar yaygınlaştı: çocuk felci aşısı 1955'te kullanılmaya başlandı, çiçek hastalığı 1980'de Dünya Sağlık Örgütü tarafından yeryüzünden silinmiş ilan edildi.
• Temiz su ve kanalizasyon şebekeleri bulaşıcı hastalıkları azalttı.

Ölüm oranı hızla düşerken doğum oranı bir süre yüksek kaldı; aradaki fark nüfusu patlattı. Bu sürece demografik dönüşüm denir. Kentleşme ve kadınların eğitimi arttıkça doğumlar da azalır ve artış yavaşlar. Türkiye bu dönüşümü yirminci yüzyılın ikinci yarısında yaşadı.

Tarlada Sessiz Bir Devrim

Bu kadar insan nasıl beslendi? 1960'lardan itibaren yüksek verimli buğday ve pirinç tohumları, kimyasal gübre, tarım ilaçları ve sulama birlikte yaygınlaştı. Meksika'da, Hindistan'da, Pakistan'da birim alandan alınan ürün kısa sürede katlandı. Bu değişime Yeşil Devrim denir; öncülerinden tarım bilimci Norman Borlaug 1970'te Nobel Barış Ödülü aldı.

Tablodaki kentleşmeyle bağı şurada: aynı toprağı işlemek için artık daha az insan gerekiyordu. Makineleşme ve yüksek verim kırsalda iş gücü fazlası yarattı, kentteki fabrika ve hizmet işleri de insanları çekti. Sosyologlar buna itici ve çekici etkenler der.

Devrimin bir bedeli de oldu: yoğun sulama yer altı sularını azalttı, aşırı gübre toprağı ve suyu kirletti, yerel tohum çeşitleri kayboldu.

Makine İşi Alınca

İlk genel amaçlı elektronik bilgisayar ENIAC 1946'da çalıştı ve bir odayı dolduruyordu. 1961'de bir otomobil fabrikasında ilk sanayi robotu kullanılmaya başlandı. 1980'lerde kişisel bilgisayarlar evlere ve bürolara girdi.

Otomasyon, bir işin insan yerine makinelerce yapılmasıdır. Montaj bandında vida sıkmak gibi tekrara dayalı işler azaldı; makineyi tasarlayan, programlayan, bakımını yapan ve denetleyen nitelikli işlerin payı arttı. Sonuç işsizlikten çok nitelik değişimidir: iş gücünden daha fazla eğitim beklenir. Tarım ve sanayiden hizmet sektörüne kayış da bu dönemin ortak eğilimidir.

Bilim ve teknolojideki hızın bir kaynağı da Soğuk Savaş'tı: 1957'de ilk yapay uydu Sputnik fırlatıldı, 1969'da insan Ay'a ayak bastı. Uzay yarışı için geliştirilen pek çok teknoloji sonradan gündelik hayata geçti.

Aynı Anda Milyonlara Ulaşan Ses

Türkiye'de ilk radyo yayını 1927'de İstanbul'da, ilk düzenli televizyon yayını 1968'de Ankara'da başladı. Bir mesaj artık aynı anda milyonlara ulaşıyordu. Kitle iletişim araçları üç şeyi değiştirdi:

1. Ortak gündem: Kentteki ve köydeki aile aynı haberi, aynı diziyi izledi.
2. Yeni yaşam örnekleri: Kent hayatı, giyim, konut ve eğlence biçimleri kırsala kadar taşındı; göç kararlarını da etkiledi.
3. Tüketim: Reklam, alışkanlıkları ve istekleri dönüştürdü.

Bu yüzden kitle iletişimi, toplumsal değişimin hem aynası hem hızlandırıcısı sayılır: bilgiyi ve yeni yaşam biçimlerini geniş kesimlere çok kısa sürede taşır.

Haklar Genişliyor: 1948'den 1968'e

İki dünya savaşının yıkımından sonra Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, 10 Aralık 1948'de İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi'ni kabul etti. 30 maddelik bildirge; yaşam, düşünce, din, eğitim ve eşitlik gibi temel hakları bütün insanlar için ilan etti. Niteliğine dikkat: bir antlaşma gibi bağlayıcı değil, devletlerin ulaşmayı taahhüt ettiği ortak bir ölçüdür; sonraki sözleşmelerin temeli olmuştur.

Yirmi yıl sonra, 1968'de Paris'ten Prag'a, ABD'den Tokyo'ya birçok ülkede üniversite gençliği sokağa çıktı. Talepler ülkeden ülkeye değişiyordu: savaş karşıtlığı, sivil haklar, üniversite reformu, daha fazla özgürlük. Ortak yön, var olan toplumsal ve siyasal düzene yönelik eleştiri ve değişim isteğiydi. Türkiye'de de aynı yıl üniversitelerde boykot ve işgaller yaşandı.

Okul ve Aile Değişiyor

Türkiye'de ilköğretim 1924 Anayasası ile zorunlu hâle geldi ve beş yıldı. Zorunlu eğitim 1997'de 8 yıla, 2012'de 12 yıla çıkarıldı. Amaç, okullaşma oranını ve genel eğitim düzeyini yükseltmek, otomasyonla değişen iş dünyasının istediği nitelikli iş gücünü yetiştirmek ve fırsat eşitliği sağlamaktı.

Kadınların ücretli iş gücüne katılımı dünyada yirminci yüzyılın ikinci yarısında belirgin biçimde arttı; kız çocuklarının okullaşması, aile içi rollerin ve evlilik yaşının değişmesi bununla birlikte yürüdü. Kentleşmeyle geniş aile yerini çekirdek aileye bıraktı.

Büyük kentler bu hızlı göçe hazırlıksız yakalandı: 1950'lerden itibaren kent çeperlerinde gecekondu mahalleleri büyüdü ve 1966'da Gecekondu Kanunu çıkarıldı.

Büyümenin Faturası ve Bilginin İki Yüzü

Sanayileşme ve kentleşmenin yarattığı hava, su ve toprak kirliliği görünür hâle geldikçe çevre hareketleri doğdu. Birleşmiş Milletler 1972'de Stockholm'de ilk büyük çevre konferansını topladı; Türkiye'de Çevre Kanunu 1983'te çıkarıldı.

Aynı dönemin dersi şuydu: bilimsel bilgi tarafsızdır, kullanımı değildir. Atom çekirdeğine dair bilgi hem elektrik üreten santrallere hem 1945'te Hiroşima'ya atılan bombaya kaynaklık etti. Kimya hem gübreyi hem kimyasal silahı üretti. Kültürel etkileşim de iki yönlüdür: hem zenginleştirir hem yerel ögeleri aşındırma riski taşır.

Yanılgılar

• "Nüfus doğumlar arttığı için patladı." Asıl neden ölüm oranlarının, özellikle bebek ve çocuk ölümlerinin hızla düşmesidir.
• "Türkiye'de yüzyıl sonunda neredeyse herkes kentteydi." 2000 sayımında kentli oranı yaklaşık %65'tir; kent nüfusu kırı ancak 1985 sayımında geçmişti.
• "Kadınların iş gücüne katılımı her ölçüde arttı." Sınır durum: Türkiye'de köyden kente göçle tarlada ücretsiz aile işçisi olarak çalışan kadınların bir bölümü iş gücünün dışında kaldı; bu yüzden toplam katılım oranı bir süre düştü. Artan, kentteki ücretli çalışmadır. Soru kökündeki "ücretli" sözcüğü bu yüzden önemlidir.
• "İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi bağlayıcı bir antlaşmadır." Bir ilkeler bildirgesidir; bağlayıcılık sonraki sözleşmelerle geldi.

Sınavda Nasıl Sorulur?

Bu konuda sorular çoğunlukla bir gelişme verip nedenini ya da sonucunu ister. Kısa bir anahtar: tarımda verim ve makine → kırsalda iş gücü fazlası → göç; otomasyon → nitelik gereksinimi artar; kitle iletişimi → değişim hızlanır; zorunlu eğitimin uzaması → eğitim düzeyi ve okullaşma yükselir. Bir köye önce traktörün, sonra elektriğin, sonra televizyonun gelmesini anlatan bir sıralama, tek tek olayları değil modernleşme ve toplumsal değişim sürecini gösterir.

Sık sorulanlar