Edebiyat Nedir?
Edebiyat, dili malzeme olarak kullanan bir güzel sanat dalıdır. Diğer sanatlar taş, ses ya da renkle çalışırken edebiyat sözcükle çalışır.
Güzel sanatlar sınıflandırmasında edebiyat fonetik (işitsel) sanatlar içinde, müzikle birlikte yer alır.
Edebî metnin amacı bilgi vermek değil, estetik yaşantı oluşturmaktır. Aynı konu bir ansiklopedide bilgilendirici, bir şiirde estetik biçimde işlenir.
Edebî Metin ve Öğretici Metin
Edebî metin: kurmacadır, çok anlamlıdır, sanatsal dil kullanır, okurdan yorum ister. Şiir, hikâye, roman, tiyatro.
Öğretici metin: gerçeğe dayanır, tek anlamlıdır, açık dil kullanır, bilgi verir. Makale, deneme, anı, biyografi.
Ayırt edici ölçüt kurmaca olup olmamasıdır. Kurmaca, gerçeğin yalan söylenmesi değil, yeniden kurulmasıdır.
Metni Çözümleme
Bir edebî metni çözümlerken sorulacaklar:
Tema: soyut ve geneldir (aşk, ölüm, yalnızlık)
Konu: temanın metinde somutlaştığı olay
Bakış açısı: olay kimin gözünden anlatılıyor
Dil ve anlatım: hangi söz sanatları, hangi sözcük seçimi
Metin, yazıldığı dönemin toplumsal koşullarından bağımsız düşünülemez; bu yüzden bağlam da çözümlemenin parçasıdır.
Sık Yapılan Hata
Tema ile konuyu aynı saymak. Tema soyut ve evrenseldir, konu ise temanın o metindeki somut görünümüdür. Tema "yalnızlık", konu "büyük şehre göç eden bir gencin yaşadıkları" olabilir.
İkinci hata: kurmacayı "gerçek dışı, değersiz" saymak. Kurmaca metin, gerçeği anlatmanın bir başka yoludur.
Sık sorulanlar
Edebî metni öğretici metinden ayıran temel ölçüt nedir?
Kurmaca olup olmaması. Edebî metin kurmacadır ve çok anlamlıdır; öğretici metin gerçeğe dayanır ve tek anlamlıdır.
Tema ile konu arasındaki fark nedir?
Tema soyut ve geneldir; konu, temanın metinde somutlaşmış hâlidir.