Yetmiş Yılı Dört Rafa Koymak
Cumhuriyet dönemi tek bir akım değil, yan yana akan birçok damardır. Onu ezberlenebilir kılmanın yolu kaba bir zaman haritasıdır:
| Yıllar | Baskın eğilim | İşaret taşları |
|---|---|---|
| 1923-1940 | Millî ve memleketçi edebiyat; hece ölçüsü | Beş Hececiler, Yedi Meşaleciler (1928), millî mücadele romanları |
| 1940-1960 | Şiirde Garip, romanda köy ve toplumcu gerçekçilik | Garip (1941), İnce Memed (1955), İkinci Yeni'nin doğuşu |
| 1960-1980 | Bireyin bunalımı, modernist deneyler | Tutunamayanlar (1971-72), Anayurt Oteli (1973), epik tiyatro |
| 1980 sonrası | Postmodern anlatı, çoğulculuk | Beyaz Kale (1985), Kara Kitap (1990) |
Haritanın ilk dersi: dönemi başlatan 1923 bir siyasi tarihtir, edebî bir kırılma değil. Millî Edebiyat'ın sade dil ve hece ölçüsü anlayışı 1930'lara kadar kesintisiz sürdü.
Şiir: Topluluklar ve Yılları
| Topluluk / anlayış | Yıl | Ne istedi? | Öne çıkan adlar |
|---|---|---|---|
| Beş Hececiler | 1920'ler | Hece ölçüsü, Anadolu, millî konular | Faruk Nafiz Çamlıbel, Enis Behiç Koryürek, Halit Fahri Ozansoy, Orhan Seyfi Orhon, Yusuf Ziya Ortaç |
| Yedi Meşaleciler | 1928 | Canlılık, samimiyet, yenilik; memleketçiliğin tek düze olmasına tepki | Sabri Esat Siyavuşgil, Yaşar Nabi Nayır, Ziya Osman Saba |
| Garip (Birinci Yeni) | 1941 | Ölçü, uyak ve söz sanatına karşı; sıradan insan ve günlük dil | Orhan Veli Kanık, Melih Cevdet Anday, Oktay Rifat |
| İkinci Yeni | 1950'ler | İmge yoğunluğu, çağrışım, anlamı kapalı şiir | Cemal Süreya, Edip Cansever, Turgut Uyar, İlhan Berk, Ece Ayhan |
| Toplumcu gerçekçi şiir | 1930'lar ve sonrası | Emek, sınıf, toplumsal adalet; serbest ölçü | Nâzım Hikmet, Ahmed Arif, Enver Gökçe |
Garip adı, üç şairin 1941'de birlikte çıkardığı kitabın adıdır; kitabın ön sözünü Orhan Veli yazmış ve bu ön söz topluluğun bildirisi sayılmıştır. Bu dönemde topluluk dışı kalıp kendi yolunu izleyen güçlü şairler de vardır: Necip Fazıl Kısakürek, Ahmet Muhip Dıranas, Cahit Sıtkı Tarancı, Fazıl Hüsnü Dağlarca. Şiir inceleme yönteminin ayrıntısı bu sınıfın "Şiir" anlatımında.
Roman: Dört Damar
| Damar | Eser (yıl) | Yazar |
|---|---|---|
| Millî mücadele | Ateşten Gömlek (1922), Yaban (1932) | Halide Edip Adıvar, Yakup Kadri Karaosmanoğlu |
| Köy ve toplumcu gerçekçilik | İnce Memed (1955), Yılanların Öcü (1959) | Yaşar Kemal, Fakir Baykurt |
| Bireyin iç dünyası | Dokuzuncu Hariciye Koğuşu (1930), Huzur (1949) | Peyami Safa, Ahmet Hamdi Tanpınar |
| Modernist ve postmodern | Tutunamayanlar (1971-72), Anayurt Oteli (1973), Kara Kitap (1990) | Oğuz Atay, Yusuf Atılgan, Orhan Pamuk |
Mini soru: Bir romanda Çukurova'nın doğası geniş betimlemelerle veriliyor, halk anlatılarından beslenen destansı bir söyleyiş kullanılıyor ve ezilen insanın direnişi öne çıkıyorsa hangi yazar akla gelir? Yaşar Kemal. Soru, eser adı vermeden bir yazarın imzasını tarif ediyor; bu tür sorular için yazarın coğrafyası, konusu ve anlatım tutumu birlikte bilinmelidir.
Hikâye, Tiyatro, Deneme: Eşleştirme Masası
| Yazar | Ağırlıklı tür | Tanıtıcı bilgi |
|---|---|---|
| Sait Faik Abasıyanık | Hikâye | Durum hikâyesi, İstanbul ve Burgazada, küçük insan; ilk kitabı Semaver (1936) |
| Sabahattin Ali | Hikâye ve roman | Toplumcu gerçekçi hikâye; Kuyucaklı Yusuf (1937) |
| Memduh Şevket Esendal | Hikâye | Çehov tarzı, sade dil |
| Haldun Taner | Tiyatro ve hikâye | Epik tiyatro; Keşanlı Ali Destanı (1964) |
| Nurullah Ataç | Deneme ve eleştiri | Dilde özleştirmenin ateşli savunucusu |
| Suut Kemal Yetkin | Deneme | Sanat ve estetik üzerine denemeler |
Epik tiyatro, seyircinin oyuna kapılmasını değil düşünmesini ister; oyun şarkı, anlatıcı ve levhalarla bölünür. Klasik tiyatroda seyirci duygulanır, epik tiyatroda mesafe alır.
Sık Karıştırılan Çiftler
Garip ile İkinci Yeni: En sık yapılan hata ikisini "yeni şiir" diye aynı sepete koymaktır. Garip sade, anlaşılır, günlük dili savunur; İkinci Yeni bu sadeliği "şiiri düzyazıya yaklaştırdı" diye eleştirip imgeye ve kapalılığa döner. Biri ötekine tepkidir.
Beş Hececiler ile Yedi Meşaleciler: İkisi de hece ölçüsünü kullanır. Fark tavırdadır: Yedi Meşaleciler, memleket şiirinin tekdüzeleştiğini söyleyerek "yenilik ve canlılık" ister.
Toplumcu gerçekçiliği yalnız köy romanı sanmak: Kent emeği, fabrika, göç ve sınıf farkı da bu anlayışın konusudur. Serbest ölçü, emek ve mücadele vurgusu toplumcu gerçekçi şiirin işaretleridir.
Sınav ipucu: Zaman şeridi sorularında "1928 Yedi Meşaleciler, 1941 Garip, 1950'ler İkinci Yeni" sırasını bilmek çoğu seçeneği tek başına eler.
Mini Uygulama: Tarife Göre Yazarı Bul
Aşağıdaki tariflerde eser adı yok; yalnız bir yazarın imzası var. Her tarifin yazarını ve türünü bulun.
- Kahramanı topluma uyum sağlayamayan bir mühendis; anlatıcı sık sık değişiyor, iç konuşma, bilinç akışı, parodi ve üstkurmaca kullanılıyor; 1970'lerin başında yayımlanıyor.
- Burgazada'da balıkçılar, kahvehaneler, deniz; olaydan çok bir anın havası; anlatıcı insan sevgisiyle dolu.
- İstanbul'da bir gecekondu mahallesinde doğan bir kabadayılık efsanesi; oyun şarkılarla, anlatıcıyla bölünüyor; seyirci hem gülüyor hem düşünüyor; 1964.
- Kurtuluş Savaşı yıllarında, savaşta kolunu yitirmiş bir yedek subay bir Anadolu köyüne sığınıyor; aydın ile köylü arasındaki uçurum anlatılıyor; 1932.
Cevaplar: (1) Oğuz Atay, roman (Tutunamayanlar). (2) Sait Faik Abasıyanık, durum hikâyesi. (3) Haldun Taner, epik tiyatro (Keşanlı Ali Destanı). (4) Yakup Kadri Karaosmanoğlu, roman (Yaban). Dört cevabın da anahtarı aynı: konu + teknik + yıl üçlüsü. Birini bilmek yetmez; ikisi birleşince seçenekler hızla daralır.
Sık sorulanlar
Garip akımının temel özelliği nedir?
Ölçü, uyak ve söz sanatlarını reddedip günlük dili ve sıradan insanı şiire taşımasıdır. Adını 1941'de yayımlanan ortak kitaptan alır.
İkinci Yeni, Garip'ten nasıl ayrılır?
İmge, çağrışım ve anlam kapalılığını öne çıkararak Garip'in sade ve doğrudan diline tepki gösterir.
Cumhuriyet döneminin en belirgin özelliği nedir?
Tek bir akımın değil, birbirinden farklı anlayışların aynı yıllarda yan yana var olmasıdır: çeşitlilik ve arayış.