Deneme — 12. Sınıf Edebiyat Konu Anlatımı

Deneme Nedir?

Deneme, yazarın bir konuyu kanıtlama kaygısı gütmeden, kendi bakışıyla ele aldığı öğretici metin türüdür.

Konu sınırı yoktur: günlük bir ayrıntıdan felsefi bir soruna kadar her şey konu olabilir. Plan da katı değildir; metin yazarın düşünce akışına göre kurulur.

Türün dünya edebiyatındaki kurucusu Montaigne'dir; eserine verdiği ad türün adı olmuştur.

Öbür Türlerden Farkı

• Makale: bir savı verilerle kanıtlar. Denemede kanıtlama zorunluluğu yoktur.
• Eleştiri: bir yapıtı ölçütlerle değerlendirip gerekçeli bir yargıya varır.
• Fıkra (köşe yazısı): güncel bir konuyu kısa ve doğrudan ele alır; deneme daha kapsamlı ve güncelin ötesindedir.
• Günlük: tarih atılarak günü gününe tutulan kişisel bir kayıttır.

Kanıtlama şeması zorunlu olmasa da denemede düşüncenin tutarlı ve dayanaklı olması beklenir; öznellik keyfîlik demek değildir.

Dil, Üslup ve Okur

Deneme okurla konuşur gibi, samimi ve kişisel bir dil kurar. Yazar okuru bir tartışma arkadaşı gibi görür ve kesin yargı dayatmak yerine düşünmeye çağırır.

Öznellik, metnin yazarın kişisel bakış ve duyarlığını taşıması demektir; doğruluk hakkında bir yargı değildir.

Üslup, sözcük seçimi, cümle yapısı ve yazarın bakış açısının birlikte oluşturduğu anlatım biçimidir. Başlıklar çoğu kez kısa ve çağrışım yüklüdür: hem ilgi çeker hem metnin izleğine gönderme yapar.

Başka yazarlardan yapılan alıntılar düşünceyi bir gelenek içine yerleştirir ve tartışmayı derinleştirir.

Türk Edebiyatında Deneme

Deneme Türk edebiyatına Tanzimat sonrasında girmiş, Cumhuriyet döneminde yaygınlaşmıştır. Dilde sadeleşme ve gazete-dergi kültürünün gelişmesi türün yerleşmesini kolaylaştırmıştır.

Deneme okumak, farklı bakış açılarını tanıma ve düşünceyi sınama alışkanlığı kazandırır: okur yazarın bakışıyla kendi düşüncesini karşılaştırır.

Deneme yazmak ise tür bilgisini üretim becerisine çevirir; öğrenci kendi gözlem ve düşüncesini örneklerle paylaşarak okuru düşünmeye çağırır.

Sık sorulanlar