9. Sınıf Dilin Zenginliği — Konu Anlatımı

Dilin Zenginliği Teması Neyi Kapsar?

Aynı dil, bir bilgi vermek için de bir duygu uyandırmak için de kullanılır. Bu tema, dilin bu iki yüzünü ve yazarın dili kullanma biçimini inceler: metnin amacı (öğretmek mi, estetik zevk vermek mi), düşüncenin nasıl geliştirildiği (tanım mı, örnek mi, karşılaştırma mı), olayın nasıl anlatıldığı (geriye dönüş, iç konuşma, diyalog) ve anlatımın niteliği (duru mu, akıcı mı, tutarlı mı).

Sınavda sorular çoğunlukla kısa bir parça verir ve "bu parçada hangi yol, hangi teknik, hangi nitelik vardır?" diye sorar. Doğru cevap her seferinde parçadaki bir ipucuna dayanır; bu anlatım o ipuçlarını tek tek gösterir.

Öğretici Metin ve Edebî Metin

Aynı konu, iki işlev:

• "Martılar kıyı kuşlarıdır; balık, yumuşakça ve insanların bıraktığı artıklarla beslenir." → Gerçek bilgi, açık dil: göndergesel işlev.
• "Martılar, denizin sabah ezanını okuyan beyaz müezzinlerdi." → Martılar insan gibi gösterilmiş, imge kurulmuş: sanatsal işlev.

İpucu: cümleyi bir ansiklopediye koyabiliyorsan göndergesel, ancak bir şiire ya da hikâyeye yakışıyorsa sanatsal işlev ağır basar.

Üslup (Biçem)

Üslup, yazarın dili kullanma biçimidir: sözcük seçimi, cümle uzunluğu, imge kullanımı, ses düzeni. Konu aynı kalsa da üslup değişince metin bambaşka okunur.

Yağmur üzerine iki yazar:

• "Öğleden sonra yağmur başladı. Sokak boşaldı. Çocuklar saçak altına kaçtı." → Kısa, yalın cümleler; süssüz, hızlı bir üslup.
• "Öğleden sonra gökyüzü, uzun zamandır içinde tuttuğu sözleri sokağın kaldırımlarına damla damla bırakmaya başladı." → Kişileştirme, uzun ve imgeli cümle; şiirsel bir üslup.

Soruda "iki metni farklı kılan nedir?" deniyor ve konu ortaksa cevap büyük olasılıkla üsluptur.

Düşünceyi Geliştirme Yolları

Yazar bir düşünceyi okura kabul ettirmek ya da açıklamak için belli yollara başvurur. Her yolun parçada bir izi vardır:

Özgün örnekler:

• Tanımlama: "Kompost, mutfak ve bahçe atıklarının çürütülerek toprağa karışabilir gübreye dönüştürülmesidir."
• Örneklendirme: "Türkçe, bir kökten onlarca sözcük türetebilir: yaz kökünden yazı, yazar, yazıcı, yazılım, yazışma doğar."
• Karşılaştırma: "Kısa öykü tek bir anı büyütür; roman ise bir ömrü, hatta kuşakları anlatabilir."
• Benzetme: "İyi bir sözlük, karanlık bir odada el yordamıyla aranan düğmeyi bir anda gösteren fener gibidir."
• Tanık gösterme: "Bir dil bilimci, sözcük dağarcığı geniş çocukların duygularını daha kolay ifade ettiğini söylüyor."
• Sayısal veri: "Kütüphanenin üye sayısı iki yılda 4 binden 7 bine çıktı; ödünç verilen kitap sayısı ise yüzde 60 arttı."

Tanımlama mı, Benzetme mi?

İki yol en sık karıştırılanlardır, çünkü ikisi de "X, Y’dir" kalıbına girebilir. Ayırt etmenin yolu: Y, X’in gerçekte ne olduğunu mu söylüyor, yoksa X’i başka bir şeye mi benzetiyor?

• "Atasözü, uzun deneyimlerden süzülmüş, kalıplaşmış öğüt cümlesidir." → Gerçekte ne olduğunu söylüyor: tanımlama.
• "Atasözü, bir milletin cebinde taşıdığı küçük bir pusula gibidir." → Pusulaya benzetiyor: benzetme.
• "Atasözü, milletin hafızasıdır." → "gibi" yok ama atasözü gerçekte bir hafıza değil; mecazlı bir benzetme yapılıyor, tanım değildir.

Örneklendirme ile tanık gösterme de karışır: kişi adı ve onun görüşü varsa tanık gösterme; somut örnek olaylar veya nesneler sıralanıyorsa örneklendirmedir. Sayısal veri ile örneklendirme arasında ölçüt rakamdır: yargıyı rakamlar kanıtlıyorsa sayısal veri seçilir.

Anlatım Teknikleri: Geriye Dönüş, Monolog, Diyalog

Olay anlatan metinlerde (hikâye, roman) yazar zamanı ve konuşmayı farklı tekniklerle düzenler.

Geriye dönüş: Anlatı şimdiki zamanda akarken geçmişteki bir olaya döner, sonra yine şimdiye gelir.

"Otobüs köprüye yaklaşırken Selin camdan dışarı baktı. On yıl önce bu köprüden ilk kez annesinin elini tutarak geçmişti; o gün rüzgârın şapkasını denize uçurduğunu hâlâ hatırlıyordu. Muavinin sesiyle irkildi." → Şimdi → on yıl önce → şimdi: geriye dönüş.

Monolog (iç konuşma): Kişinin karşısında kimse yokken kendi kendine konuşmasıdır.

"Kapıyı kapattı, masaya oturdu. ‘Bu sefer bitireceğim,’ diye mırıldandı, ‘kimse yardım etmese de.’" → Dinleyen yok: monolog.

Diyalog: İki ya da daha fazla kişinin karşılıklı konuşmasıdır; her söz bir öncekine cevap verir.

"— Otobüs kaçta kalkıyor?
— Yarım saat sonra.
— Bilet kaldı mı peki?
— Son iki koltuk." → Diyalog.

İpucu: zaman sözcükleri ("yıllar önce", "o gün", "hatırladı") geriye dönüşü; "kendi kendine, içinden, mırıldandı" monoloğu; tire ile başlayan karşılıklı satırlar diyaloğu gösterir.

Anlatımın Nitelikleri

Duruluk ile yalınlık farkı: duruluk gereksiz sözcük ile ilgilidir; yalınlık süs ve sanat ile. Süslü ama gereksiz sözcük içermeyen bir cümle duru olabilir, yalın değildir.

Duruluğu bozan yaygın gereksizlikler: "en optimum" (optimum zaten en uygun), "yaklaşık 50 kadar" (yaklaşık ile kadar aynı anlam), "sebebi … -den dolayıdır".

Öğretici Türler: Makale ve Eleştiri

Makale: Bir düşünceyi, bilgi ve belgelerle kanıtlamaya çalışan yazıdır. Dili ciddi ve nesneldir; giriş-gelişme-sonuç düzeni belirgindir. Yazar kaynak, veri ve alıntı kullanır.

Eleştiri (tenkit): Bir sanat eserini ya da düşünceyi güçlü ve zayıf yönleriyle, gerekçe göstererek değerlendiren yazıdır. Amaç yalnız kusur bulmak değil, eseri tanıtmak ve değerini belirlemektir.

"Romanın kurgusu ustaca kurulmuş; iki zaman düzlemi son bölümde şaşırtıcı biçimde birleşiyor. Ne var ki yan karakterler tek boyutlu kalmış, özellikle kasabanın muhtarı yalnız bir işlev için var gibi." → Güçlü yön + zayıf yön + gerekçe: eleştiri.

Karışan türler: Deneme de kişisel görüş bildirir ama kanıtlama kaygısı taşımaz, samimi bir dille düşünür. Köşe yazısı (fıkra) güncel bir konuyu kısa ve kişisel yorumla ele alır; haber ise yorum katmadan olayı aktarır.

Tarihten iki çapa: Türk edebiyatında ilk makale sayılan yazı, Şinasi’nin 1860’ta Tercüman-ı Ahvâl gazetesinin ilk sayısına yazdığı “Mukaddime”dir; gazetenin okura neden gerekli olduğunu gerekçeleriyle anlatır. Eleştirinin ilk büyük örneklerinden biri ise Namık Kemal’in, Ziya Paşa’nın Harabat adlı antolojisini değerlendirdiği Tahrib-i Harabat’tır (1885). İkisi de türlerin tanımına uyar: biri bir düşünceyi kanıtlamaya, öteki bir eseri gerekçe göstererek tartmaya çalışır.

Çözümlü Örnekler

Örnek 1. "Şehir bahçeleri yalnız sebze yetiştirmek için değildir. Geçen yıl ilçemizde açılan üç bahçeye 420 aile katıldı; katılanların yüzde 70’i komşularıyla daha sık görüştüğünü söyledi." Parçada hangi düşünceyi geliştirme yolu kullanılmıştır?

Çözüm: Yazar "yalnız sebze için değil" yargısını 420 aile ve yüzde 70 rakamlarıyla kanıtlıyor → sayısal verilerden yararlanma. Örneklendirme değildir; somut örnek sıralanmıyor, oran veriliyor.

Örnek 2. "Toplantıda yeni projeyi karşılıklı olarak tartışıp görüştük." Cümledeki anlatım kusuru nedir?

Çözüm: "Tartışmak" ve "görüşmek" zaten karşılıklı yapılan eylemlerdir; "karşılıklı olarak" gereksizdir → duruluk bozulmuştur. Doğrusu: "Toplantıda yeni projeyi tartıştık."

Örnek 3. "Kar yağıyordu. Mert pencereden bakarken dedesinin kızağını ilk kez ona verdiği kışı düşündü; o kış göl donmuş, bütün köy buz üstünde toplanmıştı. Telefonun sesiyle pencereden ayrıldı." Hangi anlatım tekniği vardır?

Çözüm: Şimdi (kar, pencere) → geçmiş (dedesinin kızağı verdiği kış) → şimdi (telefon) → geriye dönüş. Monolog değildir; kahraman konuşmuyor, anlatıcı geçmişi aktarıyor.

Örnek 4. I. "Arı, çiçekten çiçeğe konarak polen taşır." II. "Arı, baharın küçük postacısıdır." Bu cümlelerde dilin hangi işlevleri öne çıkar?

Çözüm: I. cümle gerçek bilgi veriyor → göndergesel. II. cümle arıyı postacıya benzetiyor, imge kuruyor → sanatsal.

Kendini Dene: Beş Cümle, Beş Ad

Aşağıdaki numaralı cümlelerin her birinde hangi yol, teknik ya da kusur var? Cevaba bakmadan önce her cümledeki ipucunu bulmaya çalışın.

(1) "Göç eden leylekler, gökyüzüne çizilmiş canlı bir harita gibidir."
(2) "Ekim ayında okulumuzda 312 öğrenci kütüphaneye üye oldu; bu sayı geçen yılın iki katı."
(3) "Otobüs durağında beklerken ilkokulun ilk günü aklına geldi; o sabah çantası omzundan kaymıştı."
(4) "Bu konuyu önümüzdeki gelecekte yeniden ele alacağız."
(5) "Çınar, çok yıllık, geniş yapraklı ve uzun ömürlü bir ağaç türüdür."

Cevaplar: (1) "gibi" ve ortak nitelik → benzetme. (2) Yargı rakamla kanıtlanıyor → sayısal veri. (3) Şimdiden geçmişe dönüş → geriye dönüş. (4) Gelecek zaten "önümüzde"dir; "önümüzdeki gelecek" gereksiz söz içerir → duruluk bozulmuştur. (5) Çınarın gerçekte ne olduğunu söylüyor → tanımlama; (1) ile yan yana konunca iki yolun farkı açıkça görülür.

Sık Yapılan Hatalar

1. Her "X, Y’dir" cümlesini tanım saymak. Y mecazlıysa (hafıza, pusula, fener) benzetmedir.
2. Kişi adı görünce örneklendirme demek. Kişinin görüşü aktarılıyorsa tanık göstermedir.
3. Monolog ile diyaloğu karıştırmak. Monologda dinleyen yoktur; diyalogda karşılıklı cevap vardır.
4. Duruluk ile yalınlığı karıştırmak. Gereksiz sözcük → duruluk; süs ve sanat → yalınlık.
5. Makale ile denemeyi karıştırmak. Makale kanıtlar, deneme kanıtlama kaygısı taşımaz.
6. Eleştiriyi yalnız kötüleme sanmak. Eleştiri güçlü yönleri de gerekçeyle söyler.

Özet

• Öğretici metin bilgi verir (göndergesel işlev); edebî metin estetik zevk verir (sanatsal işlev).
• Üslup, aynı konuyu farklı kılan dil kullanma biçimidir.
• Düşünceyi geliştirme yolları: tanımlama, örneklendirme, karşılaştırma, benzetme, tanık gösterme, sayısal veri.
• Anlatım teknikleri: geriye dönüş (zaman kırılması), monolog (kendi kendine), diyalog (karşılıklı).
• Nitelikler: duruluk, akıcılık, yalınlık, özgünlük, tutarlılık.
• Makale kanıtlar; eleştiri gerekçeyle değerlendirir.

Sık sorulanlar