Anlatmaya Bağlı Türler
Hikâye: tek olay örgüsü, az kişi, kısa zaman dilimi.
Roman: çok olaylı, geniş zaman ve kişi kadrosu, ayrıntılı çözümleme.
İkisinin de yapı unsurları aynıdır: olay örgüsü, kişiler, zaman, mekân, anlatıcı.
Bakış açıları: hâkim (ilahi) — anlatıcı her şeyi bilir; kahraman — anlatıcı olayın içindedir, "ben" der; gözlemci — yalnızca dışarıdan görüneni aktarır.
Şiir
Nazım birimi: dize, beyit, bent, dörtlük
Ölçü: hece ölçüsü (Türk halk şiiri), aruz ölçüsü (divan şiiri), serbest ölçü (modern şiir)
Uyak: dize sonlarındaki ses benzerliği
Redif: uyaktan sonra gelen, aynen tekrarlanan ek ya da sözcük
Uyak ses benzerliğidir; redif aynı ek ya da sözcüğün tekrarıdır. Bu ayrım sınavda sık sorulur.
Göstermeye Bağlı ve Öğretici Türler
Tiyatro: sahnede oynanmak için yazılır. Trajedi, komedi, dram; geleneksel Türk tiyatrosunda Karagöz, orta oyunu, meddah.
Öğretici türler:
Makale — bir savı kanıtlarla savunur
Deneme — yazar kendi kendine konuşur, kanıtlama kaygısı gütmez
Fıkra — güncel konu, kısa ve gazete için
Anı, biyografi, gezi yazısı, mektup
Sık Yapılan Hata
Makale ile denemeyi karıştırmak. Makale kanıtlar ve okuru ikna etmeyi amaçlar; deneme kanıtlama kaygısı gütmez, yazarın kendi düşüncesini serbestçe dile getirir.
İkinci hata: uyak ile redifi ayırmamak. "gelen / giden" sözcüklerinde -en uyak, "gelenler / gidenler" sözcüklerinde -ler reditir.
Sık sorulanlar
Makale ile deneme arasındaki fark nedir?
Makale bir savı kanıtlarla savunur; deneme kanıtlama kaygısı gütmeden yazarın kişisel düşüncesini aktarır.
Redif nedir?
Uyaktan sonra gelen ve aynen tekrarlanan ek ya da sözcüktür; uyak ses benzerliği, redif birebir tekrardır.