11. Sınıf Geleneksel Türk Tiyatrosu — Konu Anlatımı

Geleneksel Türk Tiyatrosu Nedir?

Batı tarzı tiyatro Tanzimat’la (1839) birlikte yaygınlaşmadan önce halkın yüzyıllardır izlediği seyirlik sanatların genel adıdır. Beş ana türü vardır: köy seyirlik oyunları, meddah, Karagöz (gölge oyunu), orta oyunu ve kukla.

Farkı bir tarihle görmek kolaydır: Türkçe yazılmış ilk tiyatro metni sayılan Şinasi’nin tek perdelik Şair Evlenmesi’si 1860’ta yayımlandı. Ondan önce yüzyıllarca oynanan geleneksel oyunların hiçbirinin yazılı bir metni yoktu.

Ortak özellikleri:

• Yazılı metin yoktur. Oyunlar ustadan çırağa aktarılan kalıplara ve tuluata (doğaçlama) dayanır; oyuncu seyircinin tepkisine göre söz ekler, çıkarır.
• Temel öğe mizahtır. Güldürü; yanlış anlama, söz oyunu, taklit ve yöresel ağızlarla kurulur. Güldürürken toplumu eleştirmek de amaçlanır.
• Kadın rolleri erkekler oynar. Oyunlarda kadın tipler (zenne) vardır, ama onları erkek oyuncular canlandırır.
• Dekor sadedir, seyirciyle doğrudan iletişim kurulur; seyirci oyunun bir parçası gibidir.
• Tipler kalıplaşmıştır: her tip toplumda bir kesimi, bir yöreyi ya da bir huyu temsil eder.

Karagöz (Gölge Oyunu)

Deve ya da manda derisinden oyulup boyanan tasvirlerin (figürlerin), arkadan ışıkla aydınlatılan beyaz bir perdeye (ayna) yansıtılmasıyla oynanan oyundur. Seyirci tasvirlerin renkli gölgelerini görür.

• Oyunu perdenin arkasından oynatan ve bütün tiplerin sesini tek başına veren sanatçıya hayalî (hayalbaz) denir; oyuncu seyirciye görünmez.
• Hayalîye tef çalan, şarkı söyleyen yardımcılar eşlik eder (yardak, dairezen).
• Oyun başlamadan önce perdeye konan, oyunun konusunu sezdiren süs tasvirine göstermelik denir.

Rivayete göre Orhan Gazi döneminde (1326-1362) Bursa’da bir cami inşaatında çalışan Karagöz ile Hacivat’ın nükteli konuşmaları işi aksatmış, ikisi idam edilmiş, sonradan onları özleyen halk için bu oyun doğmuştur. Bu bir halk anlatısıdır, tarihî bir belge değil. Belgelerde ise oyun daha sonra görünür: 17. yüzyılda Evliya Çelebi, Seyahatname’sinde Karagöz oyunlarından söz eder. Karagöz, 2009’da UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası listesine alınmıştır.

Karagöz Oyununun Bölümleri

1. Mukaddime (giriş): Göstermelik kaldırılır. Hacivat perdeye gelir, bir semai okur, ardından Tanrı’ya yakarış ve perdenin anlamını anlatan perde gazelini söyler. Sonra Karagöz’ü çağırır; Karagöz gelir, ikisi çoğunlukla kavga ederek tanışır.
2. Muhavere (söyleşme): Karagöz ile Hacivat arasındaki, asıl olaydan bağımsız konuşmadır. Mizah, yanlış anlama ve söz oyunlarıyla kurulur. Oyunun en çok güldüren bölümüdür.
3. Fasıl (asıl oyun): Oyunun konusu olan olay oynanır; öteki tipler (Tuzsuz Deli Bekir, Zenne, Çelebi…) bu bölümde perdeye çıkar.
4. Bitiş: Hacivat, Karagöz’ün perdeyi yıktığını söyleyerek "Yıktın perdeyi, eyledin yeksân!" diye çıkışır; Karagöz de "Sürç-i lisan ettikse affola" diyerek dil sürçmesi için seyirciden özür diler ve bir sonraki oyunu duyurur.

Karıştırılan ikili: muhavere olaydan bağımsız söyleşmedir; fasıl asıl olayın oynandığı bölümdür. Parçada bir olay örgüsü ve başka tipler varsa fasıl, yalnız iki kahramanın söz oyunu varsa muhaveredir.

Karagöz ve Hacivat: İki Karşıt Tip

Mizahın kaynağı çoğunlukla bu dil farkıdır: Hacivat soyut ya da süslü bir söz söyler, Karagöz onu somut ya da gerçek anlamıyla anlar.

Özgün örnek muhavere:

Hacivat: — Aman Karagözüm, bu işte bir hikmet var, sabretmek gerek.
Karagöz: — Hikmet mi? Ben Hikmet’i tanımam, bizim mahallede öyle biri oturmaz!
Hacivat: — Canım, hikmet gizli sebep demektir.
Karagöz: — Gizliyse ne diye arıyorsun? Saklanmış, bırak saklansın!

Karagöz, "hikmet" kavramını önce bir kişi adı, sonra saklanan biri gibi anlıyor: güldürü yanlış anlama ve söz oyunu ile kuruluyor.

Oyunlardaki Diğer Tipler

• Tuzsuz Deli Bekir: Elinde şişesiyle dolaşan kabadayı; kavgaları sert tavrıyla bastırır, genellikle oyunu toparlar.
• Zenne: Kadın tiplerin genel adı.
• Çelebi: İstanbul ağzıyla konuşan, kibar, süslü giyimli züppe.
• Tiryaki: Afyon tiryakisi, konuşurken uyuklayan yaşlı.
• Beberuhi: Cüce ve saf bir tip; telaşlı hâliyle güldürür.
• Yöresel ve etnik tipler: Laz, Kayserili, Kastamonulu, Acem, Arap, Rum, Ermeni, Yahudi, Frenk… Her biri kendi ağzı ve huyuyla konuşur.

Bu tip çeşitliliği, Osmanlı şehrinin çok renkli toplum yapısını perdeye taşır; mizah bu farklılıkların karşılaşmasından doğar.

Orta Oyunu

Seyircinin çevrelediği açık bir alanda (meydan, "orta") oynanır; adı da bu ortadaki alandan gelir. Sahne yoktur, perde yoktur; oyuncular seyircinin gözü önündedir. Karagöz’ün "canlı oyuncularla oynanan" biçimi gibi düşünülebilir.

• Pişekar: Oyunu yöneten, bilgili, kurnaz tip; Hacivat’ın karşılığıdır.
• Kavuklu: Saf görünüşlü ama hazırcevap, halktan tip; Karagöz’ün karşılığıdır.
• Dekor iki basit parçadan oluşur: ev yerine geçen yeni dünya (paravan) ve dükkân yerine geçen dükkân (tezgâh).

Karagöz’deki tiplerin çoğu orta oyununda da vardır. Fark, oyunun perdeye yansıyan tasvirlerle değil canlı oyuncularla oynanmasıdır.

Meddah, Kukla ve Köy Seyirlik Oyunları

Meddah: Tek başına, bir iskemleye oturarak hikâye anlatan sanatçıdır. Elinde bir mendil ve bir sopa (değnek) bulunur; mendil ile terini siler ya da sesini değiştirir, sopayla kapı çalma, at nalı gibi sesleri taklit eder. Hikâyeye "Hak dost!" diye başlar. Tiplerin konuşmasını, ağızlarını taklitle canlandırır. Kahvehane ve konaklarda sanatını icra ederdi. Meddahlık 2008’de UNESCO listesine girmiştir.

Kukla: Tahta ya da kumaştan yapılan figürlerin elle veya iple oynatılmasıdır. Geleneksel kuklanın başkahramanı, saf görünüşlü ama hazırcevap uşak İbiş’tir; Karagöz ve Kavuklu’nun kukladaki karşılığıdır. Karşısında genellikle efendisi İhtiyar bulunur.

Köy seyirlik oyunları: Kırsal kesimde, düğün, bayram, mevsim dönümü gibi zamanlarda köylülerin kendi oynadığı, törensel kökenli oyunlardır. Profesyonel oyuncu yoktur; bereket, yağmur, evlilik gibi dileklerle bağlantılıdır. Kış sonunda oynanan "saya gezme" bunlara örnektir.

Geleneksel Tiyatro ile Modern Tiyatro

Geleneksel tiyatronun özü mizah olduğu için "ağır bir trajedi geleneğine dayanır" gibi bir yargı bu türlere uymaz; "hangisi yanlıştır" sorularında sık kullanılan çeldiricidir.

Çözümlü Örnekler

Örnek 1. "Perdede önce iki kuşun konduğu bir çiçek dalı görünüyordu. Sonra bu tasvir kaldırıldı ve Hacivat bir semai okuyarak geldi." Parçada oyunun hangi bölümü anlatılıyor, "çiçek dalı" tasvirinin adı nedir?

Çözüm: Tasvirin kaldırılması ve Hacivat’ın semaisi girişin işaretleridir → mukaddime. Oyundan önce perdede duran süs tasviri göstermeliktir.

Örnek 2. "Meydanın ortasına bir paravan kondu. Oyunu yöneten kişi seyirciyi selamlarken yanına saf görünüşlü arkadaşı geldi." Oyun türü ve tipler nedir?

Çözüm: Meydan ve paravan (yeni dünya) → orta oyunu. Oyunu yöneten Pişekar, saf görünüşlü arkadaşı Kavuklu’dur.

Örnek 3. "Sanatçı bir iskemleye oturdu, mendilini omzuna attı, sopasıyla yere vurarak ‘Hak dost!’ dedi ve bir tüccarın başından geçenleri anlatmaya başladı." Hangi tür?

Çözüm: Tek kişi, mendil, sopa, "Hak dost" → meddah. Karagöz değildir; orada sanatçı perde arkasında görünmez.

Kendini Dene: Doğru mu, Yanlış mı?

Numaralı yargıları okuyun, hangilerinin yanlış olduğunu ve nedenini söyleyin.

(1) Orta oyununda Kavuklu, Karagöz’ün karşılığıdır.
(2) Karagöz oyunu 4 bölümden oluşur ve oyun muhavere ile açılır.
(3) Meddah, perde arkasında kalıp tasvirleri oynatır.
(4) Köy seyirlik oyunlarını köylüler kendileri oynar.
(5) Geleneksel oyunlarda seyirci yalnız izler, oyuna katılmaz.

Cevaplar: (1) doğru. (2) yanlış: bölüm sayısı doğru ama oyun mukaddime ile açılır, muhavere ikinci bölümdür. (3) yanlış: perde arkasındaki sanatçı hayalîdir; meddah seyircinin karşısında, tek başına anlatır. (4) doğru. (5) yanlış: oyuncu seyirciye seslenir, seyirci oyunun bir parçası gibidir. Yanlış yargıların üçü de iki türün özelliğini birbirine karıştırıyor; sınavda "hangisi yanlıştır" sorusu çoğunlukla böyle kurulur.

Sık Yapılan Hatalar

1. Muhavere ile faslı karıştırmak. Olaydan bağımsız söyleşme muhavere, asıl olay fasıldır.
2. Pişekar’ı Karagöz’ün karşılığı sanmak. Pişekar ↔ Hacivat, Kavuklu ↔ Karagöz.
3. Göstermelik ile perde gazelini karıştırmak. Göstermelik bir tasvirdir; perde gazeli Hacivat’ın okuduğu şiirdir.
4. Kadın tip yok sanmak. Zenne vardır; yalnız erkekler canlandırır.
5. Geleneksel tiyatroda yazılı metin varmış gibi düşünmek. Oyunlar doğaçlamaya dayanır.
6. Karagöz’de oyuncunun göründüğünü sanmak. Hayalî perdenin arkasındadır.

Özet

• Türler: köy seyirlik oyunları, meddah, Karagöz, orta oyunu, kukla.
• Ortak özellik: yazılı metin yok, doğaçlama, mizah, kalıp tipler, kadın rollerinde erkekler.
• Karagöz’ün bölümleri: mukaddime → muhavere → fasıl → bitiş.
• Karagöz halkı ve sağduyuyu, Hacivat bilgiçliği ve kitabi dili temsil eder.
• Orta oyununda Pişekar (Hacivat) ve Kavuklu (Karagöz); kuklada İbiş.
• Meddah tek başına, mendil ve sopayla anlatır.

Sık sorulanlar