Bir Sözcüğün Bin Yıllık Yolculuğu
"Yavuz" sözcüğü bugün "güçlü, yenilmez" anlamında, övgüyle kullanılır; Yavuz Sultan Selim'i düşünün. Oysa 11. yüzyılda Kaşgarlı Mahmud'un sözlüğünde bu sözcük "kötü, fena" anlamındaydı. Sözcük yerinde durdu, anlamı yol aldı. Buna anlam değişmesi denir.
Değişme birkaç yoldan olur:
- Anlam genişlemesi: "Fare" önce yalnız bir hayvandı, bilgisayarla birlikte masa üstündeki aygıtın da adı oldu.
- Anlam daralması: Eski Türkçede "oğul" hem kız hem erkek çocuk için kullanılırdı; bugün yalnız erkek çocuğu karşılar.
- Anlam kayması: "Yavuz" örneğinde olduğu gibi olumsuzdan olumluya ya da tersine geçiş.
Mini soru: Bir sözcüğün anlamının değişmesi dilin bozulması mıdır? Hayır. Bütün diller her dönemde değişmiştir. Değişim canlılığın işaretidir; korunması gereken şey anlaşmayı sağlayan ortak yazı kurallarıdır.
Mini Uygulama: Bağlamı Bilmeden Okumak
Aşağıdaki iki cümle bu anlatım için yazıldı. Önce bağlamı düşünmeden okuyun.
(1) "Babam o sabah nüfus kâğıdını eline aldı ve gülümsedi: 'Artık bizim de bir adımız var.'"
(2) "Anneme yazdığım ilk mektubu yeni harflerle yazdım; her sözcükte iki kez durdum."
Bağlam olmadan birinci cümle tuhaftır: ailenin zaten bir adı yok muydu? İkinci cümlede "yeni harfler" belirsiz kalır. Şimdi bağlamı ekleyelim. 21 Haziran 1934'te kabul edilen Soyadı Kanunu ile herkes bir soyadı aldı; babanın sevindiği "ad", ailenin soyadıdır. 1 Kasım 1928'de Latin harflerine geçildi; ikinci cümledeki kişi alışmaya çalıştığı yeni alfabeyle yazıyordur. İki cümle de ancak dönemin olaylarıyla birlikte tam anlam kazanır. Metin değerlendirmesinde bağlamın yeri budur: göndermeleri, sözcük seçimlerini ve duyguyu açan anahtar.
Dili Değiştiren Dört Rüzgâr
- Siyasi ve toplumsal dönüşüm: 1 Kasım 1928'de Latin harflerine geçiş, 1932'de Türk Dili Tetkik Cemiyetinin (bugünkü Türk Dil Kurumu) kuruluşu, yazı dilini konuşma diline yaklaştıran sadeleşme çalışmalarını hızlandırdı.
- Teknoloji: Yeni nesne yeni ad ister: bilgisayar, yazılım, e-posta.
- Çeviri: Roman ve modern tiyatro Türk edebiyatına Tanzimat'ta büyük ölçüde çeviriler yoluyla girdi; türle birlikte yeni kavramlar ve söyleyişler de geldi.
- Diller arası alışveriş: Toplumlar arası ilişki dile yansır; alıntı sözcük doğaldır.
Sınıfta yeni teknoloji terimlerini sunacak bir öğrenci neye dikkat etmeli? Terimin Türkçe karşılığı varsa onu, yoksa yaygın kullanımını vermeli ve ilk geçtiği yerde açıklamalı. Karşılık üretmenin amacı yabancı sözcüğü "yasaklamak" değil, kavramın dilin ses ve yapı özelliklerine uyan, herkesçe anlaşılır bir biçimde yerleşmesidir: "e-posta" bunun başarılı bir örneğidir.
Türkçenin Üç Kilometre Taşı
| Eser | Yüzyıl | Yazar | Amacı |
|---|---|---|---|
| Divanü Lügati't-Türk | 11. (1072-1074) | Kaşgarlı Mahmud | Araplara Türkçeyi öğretmek, Türkçenin Arapça kadar zengin olduğunu göstermek |
| Muhakemetü'l-Lügateyn | 15. (1499) | Ali Şir Nevai | Türkçe ile Farsçayı karşılaştırıp Türkçenin anlatım gücünü savunmak |
| Kamus-ı Türki | 19. yüzyıl sonu (1900 dolayı) | Şemsettin Sami | Türkçeyi esas alan kapsamlı bir sözlük hazırlamak |
Üç eserin ortak noktası bir savunmadır: her biri kendi çağında Türkçenin bir bilim ve sanat dili olabileceğini kanıtlamaya çalışır. Muhakemetü'l-Lügateyn'in adı da bunu söyler: "iki dilin muhakemesi", yani karşılaştırılıp tartılması.
Edebiyat ile Düşünce: İki Yönlü Yol
Bir edebî eser yazıldığı dönemin düşünce dünyasından beslenir; ama ilişki tek yönlü değildir. Düşünce akımı da kendini anlatmak için edebî örneklere başvurur.
| Düşünce akımı / bilim | Edebiyattaki izi |
|---|---|
| Pozitivizm (19. yüzyıl) | Natüralist roman: kalıtım ve çevrenin deney gibi gözlenmesi |
| Psikoloji ve psikanaliz (1900'lerin başı) | Bilinç akışı, iç monolog, bilinçaltının anlatıya girmesi |
| Varoluşçuluk (1940-1960 arası) | Absürt tiyatro, bireyin yalnızlığı ve seçim sorunu |
Bu yüzden bir metin değerlendirilirken bağlam gözetilir. 1950'lerde yazılmış bir romandaki bir gönderme, o yılların olaylarını bilmeyen okur için eksik kalır. Aynı metnin farklı okurlarca farklı yorumlanması da bir kusur değildir: yorum, sabit duran metin ile okurun birikiminin karşılaşmasından doğar.
Yazı Dili Neden Ortak Kural İster?
Konuşma dili yöreden yöreye değişir: Trabzon'da, Diyarbakır'da ve İzmir'de aynı cümle farklı söylenir. Yazı dili ise ortak kurallara bağlıdır ve ülke genelinde birleştirici bir işlev görür. Tek bir virgülün bile anlamı nasıl değiştirdiğine bakalım:
(1) "Yaşlı, adama yardım etti." (Yardım eden yaşlıdır.)
(2) "Yaşlı adama yardım etti." (Yardım edilen yaşlı adamdır.)
Sosyal medyada doğan kısaltmalar ve yeni kalıplar dilin canlılığının işaretidir; ama resmî bir yazıda, bir sınav cevabında ya da bir makalede ortak kurallar geçerlidir. Değişimi doğal görmek ile yazı dilinin kurallarını korumak birbirini dışlamaz.
Sık Yapılan Hatalar
- Dilin değişmesini bozulma sanmak. "Yavuz" örneği, değişimin dilin doğası olduğunu gösterir.
- Divanü Lügati't-Türk'ü Türkçe-Türkçe sözlük sanmak. Türkçe sözcükler Arapça açıklanır; hedef okur Araplardır.
- Muhakemetü'l-Lügateyn'i Arapçayla karşılaştırma sanmak. Nevai Türkçeyi Farsçayla karşılaştırır.
- Edebiyat-düşünce ilişkisini tek yönlü görmek. Eser akımı yansıtır, akım da esere başvurur.
Sık sorulanlar
Aynı metni farklı okurlar neden farklı yorumlar?
Yorum, metin ile okurun birikiminin karşılaşmasından doğar. Metin sabittir, okurların bilgi ve deneyimi farklıdır.
Dilin değişmesi bozulma mıdır?
Hayır. Bütün diller her dönemde değişmiştir. Korunması gereken, yazı dilinin anlaşmayı sağlayan ortak kurallarıdır.
Muhakemetü'l-Lügateyn'de hangi diller karşılaştırılır?
Ali Şir Nevai 1499'da yazdığı bu eserde Türkçe ile Farsçayı karşılaştırır ve Türkçenin anlatım gücünü savunur.