Anket Sorusu Tarafsız mı?
Okulun çevre kulübü geri dönüşüm üzerine bir yazı hazırlıyor ve önce 300 öğrenciye anket uyguluyor. İlk taslak soru şu: "Sizce de okulumuzdaki geri dönüşüm kutuları yetersiz değil mi?"
Sorun görüyor musunuz? Soru cevabı içinde taşıyor; "sizce de" ve "değil mi" kalıbı katılımcıyı "evet"e iter. Buna yönlendirici soru denir. Tarafsız biçimi: "Okulumuzdaki geri dönüşüm kutularını nasıl değerlendirirsiniz? (Yeterli / Kısmen yeterli / Yetersiz)". Düşünce yazısının kanıtı bu anketten gelecekse, kanıtın kendisi baştan bozulmamalıdır.
Veriden Yargıya
| Yanıt | Oran |
|---|---|
| Geri dönüşüm kutusu kullanıyorum | %38 |
| Kullanmıyorum | %62 |
Bu tabloya dayanarak hangi yargı kurulabilir? "Öğrencilerin yarısından fazlası geri dönüşüm kutusu kullanmıyor." Doğru. "Öğrenciler çevreye duyarsız." Yanlış; veri neden kullanılmadığını söylemiyor. Kutular uzakta olabilir, işaretleri anlaşılmaz olabilir. Veriden yargıya giderken tablonun söylediğiyle sizin yorumunuzu ayırmak düşünce yazısının dürüstlüğüdür.
Kulüp ikinci bir soru ekliyor: "Kullanmıyorsanız nedeni nedir?" Yanıtların %45'i "kutu sınıfa uzak" çıkıyor. Artık yazının hem sorunu hem çözüm önerisi var: her kata kutu.
Düşünce Yazısının İskeleti
- Sorun: Öğrencilerin %62'si geri dönüşüm kutusu kullanmıyor.
- Neden: Kullanmayanların %45'i kutuların uzak olduğunu söylüyor.
- Sav: Kutular sınıflara yaklaştırılırsa kullanım artar.
- Karşı görüş ve yanıt: "Kutu sayısını artırmak masraflıdır." Oysa 4 kat için 8 kutu yeterlidir; belediyenin ücretsiz kutu desteği vardır.
- Çözüm ve çağrı: Her kata iki kutu; sınıf temsilcileri ayda bir ölçüm yapsın.
Sorunu ayrıntılı anlatıp hiçbir çözüm önermeyen bir yazı eksik kalır; okur "Peki ne yapmalı?" sorusuyla baş başa bırakılır. Başlık da bu iskeleti yansıtmalı: "Kutu Uzaksa Alışkanlık da Uzak" hem konuyu hem savı taşır.
Hedef kitle dili belirler. Aynı yazı ilkokul öğrencileri için kısa cümleler ve somut örneklerle, uzman okur için terim ve kaynakça ile yazılır. Kullanılan su ya da atık verisi bir kurumun raporundan alındıysa rapor kaynakçada gösterilir; bu, yazının güvenilirliğini artırır. Yazıyı dört kişi birlikte hazırlıyorsa görevler paylaşılır, herkes bir bölümü yazar, bölümler birleştirilir ve metin en sonunda tek bir sesle okunacak biçimde ortak gözden geçirilir.
Amaca Göre Tür
| Amaç | Uygun metin türü |
|---|---|
| Okulda bir uygulamanın başlatılmasını resmî yoldan istemek | Dilekçe |
| Bir konudaki kişisel düşünceleri kanıt kaygısı gütmeden paylaşmak | Deneme |
| Güncel bir konuyu gazetede kısa ve kesin bir dille yorumlamak | Fıkra (köşe yazısı) |
| Bir savı verilerle kanıtlamak | Makale |
| Bir eseri ölçütlere göre değerlendirmek | Eleştiri |
Eleştiri kötülemek değildir; bir eseri gerekçeli ölçütlerle değerlendirir ve olumlu yargılar da içerebilir. Odağına göre türlenir: esere dönük (metnin yapısı), sanatçıya dönük (yazarın hayatı ve kişiliği), okura dönük (okurda uyandırdığı etki) ve topluma dönük (dönemin koşulları). Türk edebiyatında Nurullah Ataç, Suut Kemal Yetkin ve Mehmet Kaplan bu alanda anılan adlardır. Deneme türünün ayrıntısı bu sınıfın "Deneme" anlatımında.
Bir afişte yalnızca çatlamış toprak ile yanındaki dolu su bardağı görülüyorsa ileti söze değil görsele dayanır; karşıtlık kurarak su tasarrufu çağrısı yapar.
Deneme ile düşünce yazısı da sık karıştırılır. İkisi de yazarın görüşünü taşır; ama çevre kulübünün yazısı bir soruna çözüm arar, veriye dayanır ve okuru bir eyleme çağırır. Aynı konuda bir deneme ise "Atmak ile saklamak arasında ne var?" gibi bir soruyla oyalanabilir, kesin bir sonuca varmak zorunda değildir. Mini soru: Yazının sonunda "her kata iki kutu" önerisi varsa tür hangisine yakındır? Düşünce yazısına; çünkü amaç bir sorunu çözmektir.
Sık Yapılan Hatalar
Veriyi aşan yargı: "%62 kullanmıyor" verisinden "öğrenciler duyarsız" sonucu çıkarmak.
Fıkra ile makaleyi karıştırmak: Fıkra kısadır, günceldir ve kanıtlama kaygısı taşımaz; makale savını kanıtlarla temellendirir ve daha uzundur.
Kaynaksız alıntı: Başka bir yazıdan alınan veri ya da cümle kaynak gösterilmeden kullanılırsa bu intihaldir; yazı ne kadar iyi olursa olsun güvenilirliğini yitirir.
Mini Uygulama: Taslağı Güçlendir
Çevre kulübünün ilk taslağından bir paragraf:
"Herkes biliyor ki geri dönüşüm çok önemli. Okulumuzda kimse kutuları kullanmıyor. Bu çok kötü bir durum ve hepimiz utanmalıyız. Bence bir şeyler yapılmalı."
Dört kusuru bulun, sonra düzeltilmiş hâliyle karşılaştırın.
- "Herkes biliyor ki" dayanaksız bir genelleme; sav kanıt yerine kalıpla açılıyor.
- "Kimse kullanmıyor" veriyle çelişiyor; anket %38'in kullandığını gösteriyor.
- "Hepimiz utanmalıyız" duygu sömürüsü; okuru suçlamak ikna etmez.
- "Bir şeyler yapılmalı" belirsiz; somut bir çözüm önerisi yok.
Düzeltilmiş hâli: "Okulumuzda 300 öğrenciyle yaptığımız ankette her 100 öğrenciden 62'si geri dönüşüm kutusu kullanmadığını söyledi. Kullanmayanların neredeyse yarısı kutuların sınıflara uzak olduğunu belirtti. Her kata iki kutu konursa bu engelin önemli bir bölümü ortadan kalkar." Aynı konu, aynı istek; ama artık bir sav, bir kanıt ve bir çözüm var. Paragraf okuru suçlamıyor, ona bir yol gösteriyor.
Sık sorulanlar
Yönlendirici anket sorusu nedir?
Cevabı içinde taşıyan, katılımcıyı belli bir yanıta iten sorudur. "Sizce de … değil mi?" kalıbı tipik örneğidir.
Fıkra ile makale nasıl ayrılır?
Fıkra kısa, güncel ve kanıtlama kaygısı taşımayan bir gazete yazısıdır; makale savını kanıtlarla temellendirir.
Eleştirinin amacı nedir?
Bir eseri belirli ölçütlere göre değerlendirmek ve anlamaktır; kötülemek değildir, olumlu yargılar da içerebilir.