12. Sınıf Roman — 12. Sınıf Edebiyat Konu Anlatımı — Konu Anlatımı

Romancının Masasındaki Beş Karar

Bir yazar, 1950'lerde bir Ege kasabasından İstanbul'a göç eden bir ailenin romanını yazacak. Daha ilk sayfayı yazmadan beş karar vermek zorunda. Her karar, romanla ilgili bir kavramı karşımıza çıkarıyor.

1. Hangi tür? Ailenin göçünü tarihsel olaylarla iç içe verirse tarihî romana, annenin iç dünyasına odaklanırsa psikolojik romana, köydeki toprak sorununu merkeze alırsa köy (Anadolu) romanına yaklaşır.
2. Kim anlatacak? İlahi anlatıcı bütün aile bireylerinin içini bilir; kahraman anlatıcı (örneğin 12 yaşındaki oğul) yalnız kendi gördüğünü anlatır.
3. Olaylar hangi sırayla? Kronolojik mi, yoksa İstanbul'dan başlayıp geriye dönüşle kasabaya mı?
4. Hangi ayrıntı yinelenecek? Annenin kasabadan getirdiği bir bakır ibrik romanda beş kez görünebilir: önce bir eşya, sonra bir anı, sonunda bir yas simgesi.
5. Nasıl bitecek? Aile kasabaya döner mi, kalır mı, yoksa yazar bu soruyu açık mı bırakır?

Olay Örgüsü ve Çatışma

Romandaki olayların neden-sonuç ilişkisiyle düzenlenmiş bütününe olay örgüsü denir. Anlatıyı ilerleten temel gerilimlerden biri birey ile toplum arasındaki çatışmadır: kasabada saygın bir terzi olan baba, İstanbul'da bir fabrikada sıradan bir işçidir. Çatışma bu iki kimlik arasındadır ve olay örgüsünü o yürütür.

Mekân da anlamın parçasıdır: kasabadaki avlulu ev ailenin eski konumunu, İstanbul'daki tek göz oda yeni sıkışmışlığını yansıtır. Roman gerçek olay ve kişilerden beslenebilir ama kurmaca bir dünya kurar; tarih kitabı ya da belge değildir.

Romancının Alet Çantası

Leitmotif ile montaj sık karıştırılır. Montaj dışarıdan getirilen bir metin parçasıdır; leitmotif romanın kendi içinde yinelenen bir ögedir.

Tanzimat'tan Bugüne Kısa Hat

Roman Batı kaynaklı bir türdür ve Türk edebiyatına Tanzimat döneminde çeviriler ve ilk yerli örneklerle girdi: ilk çeviri roman Telemak (1862), ilk yerli roman Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat (1872), Batılı anlamda ilk olgun roman Aşk-ı Memnu (1900). Cumhuriyet döneminde en sık işlenen izleklerden biri ülkenin yaşadığı hızlı toplumsal ve kültürel değişimdir; göç romanımız da bu izleğin içindedir. Dönemin yazar-eser haritası bu sınıfın "Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatı" anlatımında.

Klasik roman olayları kronolojik sırayla, tek ve güvenilir bir anlatıcıyla verir ve çatışmayı çözerek biter. Modern roman zaman düzenini kırar, birden çok bakış açısı kullanır ve sonu açık bırakabilir. Türk romanı dünya romanındaki bu yenilikleri deneyip yerel konu ve malzemeyle birleştirerek kendi yolunu buldu.

Mini soru: Açık son romanı eksik mi bırakır? Hayır. Bilinçli bir tercihtir; çatışmayı bağlamadan bırakarak okuru yorum yapmaya ve metin üzerinde düşünmeyi sürdürmeye çağırır. Göç romanımız ailenin bir sabah istasyonda beklediği sahneyle bitebilir; hangi trene bindikleri söylenmez.

Sayfadan Perdeye

Romanımız filme uyarlanacak. 400 sayfalık metin 120 dakikaya inecek. Değişiklik kaçınılmazdır: roman annenin iç dünyasını sayfalarca sözle anlatabilir, sinema ise görüntü ve sesle çalışır ve süresi sınırlıdır. Yönetmen iç çözümlemeyi bir yüz ifadesine, leitmotifi yakın plan bir ibrik görüntüsüne, geriye dönüşü solgun renkli bir sahneye çevirir. Uyarlamayı romanla karşılaştırmak, iki anlatım biçiminin olanaklarını görmenin en iyi yoludur.

İki romanı karşılaştırırken de benzer bir yol izlenir: izlek aynıysa fark anlatım ve kurgu tercihlerindedir, yani anlatıcıda, bakış açısında, kurgu düzeninde ve dil tutumunda. Edebiyat eleştirisi metnin nasıl kurulduğunu göstererek okumayı derinleştirir.

Mini Uygulama: Kararı Tanı

Aşağıdaki üç parça hangi romancı kararını yansıtıyor?

(1) "Kitabın ilk bölümü 1978'de İstanbul'da, ikinci bölümü 1956'da kasabada geçiyor."
(2) "Annenin bakır ibriği romanın 3., 9. ve son bölümünde yeniden görünüyor; son bölümde içi boş."
(3) "Roman aynı akşamı önce babanın, sonra oğlun, en sonunda komşu kadının gözünden anlatıyor."

Cevaplar: (1) Kronolojiyi kıran kurgu ve geriye dönüş. (2) Leitmotif; son bölümde boş kalan ibrik, kaybın simgesine dönüşüyor. (3) Birden çok bakış açısı, yani modern romanın tekniği. Üç parçanın da bir klasik roman özelliği taşımadığına dikkat edin.

Yanılgı Köşesi

• Romanı belge sanmak: Gerçek bir göçten beslenen roman yine kurmacadır.
• Leitmotifi montajla karıştırmak: Biri içeriden yinelenir, öteki dışarıdan eklenir.
• Açık sonu yarım kalmışlık sanmak: Okura bırakılmış bir yorum alanıdır.
• Kahraman anlatıcıyı ilahi anlatıcı sanmak: "Ben" diye anlatan kişi başkalarının içini bilemez; bilirse bakış açısı değişmiş demektir.

Sık sorulanlar