9. Sınıf Söz Sanatları ve Anlatım Biçimleri — Konu Anlatımı

Rüzgâr Esti: Bir Cümlenin Dönüşümü

Elimizde tek bir düz cümle var: "Rüzgâr esti." Doğru ama sanatsız. Şimdi bu cümleyi adım adım değiştirip her adımda hangi söz sanatının doğduğuna bakalım.

Benzetmenin Dört Parçası

1. adımdaki cümleyi parçalara ayıralım: benzeyen rüzgâr, kendisine benzetilen kurt, benzetme edatı "gibi", benzetme yönü ulumak. Dört öge de açıkça görünüyor. Edat ve yön atılırsa "Rüzgâr bir kurttu." kalır; buna ağır (güçlü) benzetme denir, iki temel öge yeter.

Peki ögelerden biri tamamen düşerse ne olur? İşte istiare (eğretileme) burada başlar:

• 2. adımda yalnızca kendisine benzetilen (kurt) kalmış, rüzgâr hiç söylenmemiş: açık istiare.
• 3. adımda yalnızca benzeyen (rüzgâr) kalmış, kurt söylenmemiş ama ona ait "ulumak" eylemi rüzgâra verilmiş: kapalı istiare.

Akılda tutma yolu: Açık istiarede benzetilen açıktadır; kapalı istiarede benzetilen kapalıdır, gizlenmiştir.

Anlamla Oynayan Sanatlar

• Kinaye: Söz hem gerçek hem mecaz anlama gelebilir, kastedilen mecazdır. "Onun eli açıktır." Eli gerçekten açık olabilir ama anlatılan cömertliktir.
• Mecaz-ı mürsel (ad aktarması): Benzetme amacı olmadan bir sözü başka bir söz yerine kullanmak. "Bütün salon ayağa kalktı" (salondakiler), "Yunus Emre'yi okudum" (şiirlerini).
• Tezat: Karşıt kavramları bir arada kullanmak. "Gülerken ağlıyordu içinden."
• Tenasüp: Anlamca ilgili sözcükleri bir arada kullanmak. "Gül, bülbül, bahçe, çimen."

Yunus Emre'nin 13-14. yüzyıldan bugüne ulaşan dörtlüğü sade bir dilin de etkili olabileceğini gösterir:

Gelin tanış olalım
İşi kolay kılalım
Sevelim sevilelim
Dünya kimseye kalmaz

Mini soru: Bu dörtlükte süslü bir sözcük var mı? Yok. Etkiyi yalın söyleyiş, "sevelim / sevilelim" yinelemesi ve son dizedeki kesin yargı kuruyor. Edebî dil süslü dil demek değildir.

İmge mi, Sembol mü?

İmge, şairin sözcüklerle zihinde kurduğu yeni bir görüntüdür: "Gece, camdan içeri sızan bir mürekkep" dizesi daha önce kimsenin kurmadığı bir görüntü sunar. Sembol ise toplumca bilinen, yerleşmiş bir temsildir: güvercin barışı, terazi adaleti, zeytin dalı uzlaşmayı anlatır.

Bir de çağrışım var. Okur "yağmur" sözcüğünü görünce ıslak toprak kokusunu ya da çocukluğundaki bir akşamı anımsıyorsa, sözcük sözlük anlamının ötesinde yeni anlamlar uyandırmıştır. Çağrışım okurdan okura değişir; sembol ise herkeste aynı karşılığı bulur.

Dört Anlatım Biçimi, Tek Konu

Söz sanatı cümleyi süsler; anlatım biçimi ise metnin tamamının nasıl kurulduğunu gösterir. Aynı konu, "sabah vapuru", dört biçimde yazılabilir:

Öyküleyici metinlerde yazar bazen her bölümü okura yeni bir soru bırakarak bitirir ("Kapıyı açan kimdi?"). Bu tercih merakı canlı tutar ve metne sürükleyicilik kazandırır.

Etkili Anlatımın Beş Ölçütü

1. Açıklık: Cümle tek anlama gelmeli. "Ali'yi Ayşe'nin çağırdığını söyledim" belirsizdir: kim kimi çağırdı?
2. Duruluk: Gereksiz sözcük olmamalı. "Yukarıya çıktı" ve "geri iade etti" duruluğa aykırıdır.
3. Yalınlık: Söz gösterişten uzak olmalı.
4. Akıcılık: Okurken takılmamalı; ses tekrarları ve uzun tamlama zincirleri akışı bozar.
5. Özgünlük: Kalıp ifadeden kaçınmalı. "Gözleri deniz gibi mavi" yüzlerce kez kullanılmış bir benzetmedir.

Sık Yapılan Hatalar ve Sınav İpucu

Kişileştirmeyi her mecazda görmek. "Zaman geçti" cümlesinde kişileştirme yoktur; geçmek insana özgü bir eylem değildir. Kişileştirme için eylemin ya da özelliğin insana özgü olması gerekir: çekinmek, utanmak, gülümsemek.

Kinaye ile mecazı aynı sanmak. Kinayede gerçek anlam da mümkündür ("eli açık"); düz mecazda gerçek anlam tamamen devre dışıdır ("taş kalpli").

Edebî dili süslü sözcük sanmak. Yunus Emre dörtlüğü bu yanılgının en kısa cevabıdır.

Sınav ipucu: Soruda "insana özgü bir davranış yüklenmiştir" ifadesi varsa aranan kişileştirmedir; "yalnızca benzetilen söylenmiştir" varsa açık istiare aranıyordur.

Daha Zor Örnek: Bir Cümlede Üç Sanat

Sanatlar çoğu zaman tek başına gelmez. Şu özgün cümleye bakalım:

"Yaşlı çınar, bin yıllık kollarını açıp gece ile sabahı aynı anda kucakladı."

• Çınara "kollarını açmak" ve "kucaklamak" gibi insana özgü eylemler verilmiş: kişileştirme. Aynı zamanda çınar söylenmiş, insan söylenmemiş; bu yüzden kapalı istiare de vardır. İki sanat bu cümlede iç içedir.
• "Gece ile sabah" karşıt kavramlardır: tezat.
• "Bin yıllık" ifadesi gerçekte ölçülmüş bir yaş değil, büyüklüğü vurgulayan bir sayıdır: abartma.

Mini soru: Cümlede benzetme edatı var mı? Yok; "gibi, kadar, sanki" geçmediği için teşbih aranmaz. Çok sanatlı cümlelerde sırayla sorulacak üç soru işinizi kolaylaştırır: (1) Bir şey başka bir şeye benzetilmiş mi? (2) İnsana özgü bir özellik başka varlığa verilmiş mi? (3) Anlam ya da kavram düzeyinde bir karşıtlık, abartma ya da ilgi var mı?

Sık sorulanlar