11. Sınıf Öğretici Metinler ve Anı Türleri — Konu Anlatımı

Bir Gezi, Beş Metin

12 Nisan'da 11-B sınıfı Safranbolu'ya bir günlük gezi yapıyor. Aynı gün, beş ayrı metne dönüşebilir:

Tablodaki ayrımlar sınav sorularının iskeletidir: ne zaman yazıldığı günlük ile anıyı, kime yazıldığı mektubu, neyi öne çıkardığı gezi yazısını ayırır.

Günlük ile Anı: Zaman Mesafesi

Günlükte olay sıcağı sıcağına yazılır, tarih atılır; yazar sonucu bilmez. Anıda aradan yıllar geçmiştir; yazar olayın nereye vardığını bilir ve değerlendirir. Yukarıdaki anı cümlesindeki "ilk kez anladım" ifadesi bu geriye bakışın işaretidir; günlükte böyle bir cümle olmaz, çünkü o akşam henüz "anlamamıştır".

Anının bir zayıf noktası var: bellek. Anı yazarı yıllar sonra bazı ayrıntıları yanlış hatırlayabilir. Bir anlatıcı sonradan "Bu ayrıntıyı yanlış hatırlamışım" diye itiraf ederse okur, anlatılanların tümüyle güvenilir olmadığını fark eder. Anı tarihsel belge değeri taşır ama belgeyle karşılaştırılarak okunmalıdır.

Gezi Yazısının Büyük Örnekleri

Evliya Çelebi'nin 17. yüzyılda yazdığı Seyahatname 10 ciltlik bir eserdir ve Türk edebiyatının en kapsamlı gezi yazısıdır. Evliya gördüğünü anlatırken zaman zaman abartır, duyduğu söylentileri de aktarır; bu yüzden eser hem canlı bir anlatı hem dikkatle okunması gereken bir kaynaktır. 16. yüzyılda Seydi Ali Reis Hindistan dönüşü yolculuğunu Mir'âtü'l-Memâlik'te anlattı. Tanzimat'ta Ahmet Mithat Efendi, Stockholm'deki bir kongreye gidişini Avrupa'da Bir Cevelan'da yazdı.

Gezi yazısını rehber kitaptan ayıran şey yazarın kişisel gözlemi ve izlenimidir. Rehber "Çarşı 09.00'da açılır" der; gezi yazarı çarşıda kendisine çay ikram eden bakırcıyı anlatır.

Tezkire ile Modern Biyografi

Divan edebiyatında şairlerin hayatını ve şiirlerinden örnekleri veren eserlere tezkire denir. Anadolu sahasının ilk tezkiresi Sehî Bey'in Heşt Behişt'idir (1538). Tezkire çok sayıda şairi kısaca tanıtır ve yazarın beğenisi öne çıkabilir; modern biyografi ise genellikle tek kişiyi ayrıntılı, belge ve kanıta dayanarak anlatır. Biyografi ve otobiyografinin ayrıntısı bu sınıfın "Biyografi ve Otobiyografi" anlatımında.

Köprü: Radyo Tiyatrosu Neden Bu Ünitede?

Testlerde radyo tiyatrosu da sorulur. Türkiye'de ilk radyo yayını 6 Mayıs 1927'de İstanbul'da yapıldı; radyo oyunları uzun yıllar evlerin akşam eğlencesi oldu. Radyo tiyatrosunda görüntü yoktur; mekân ve zaman yalnızca sesle kurulur: efekt (kapı gıcırtısı, yağmur), müzik (sahne geçişi), anlatıcı ve kişilerin konuşması. Gezi örneğindeki "Tahta merdiven gıcırtısı. Uzakta ezan." yönergesi dinleyiciye tek sözcük betimleme yapmadan eski bir konağı ve akşam vaktini anlatır. Mini soru: Radyo oyununda gece olduğunu nasıl anlatırsınız? Cırcır böceği sesi, fısıltıyla konuşma ya da bir saatin 12 kez çalmasıyla.

Üslup: Aynı Konu, İki Yazar

Üslup, yazarın sözcük seçimi, cümle yapısı ve bakışının birlikte oluşturduğu kişisel anlatım biçimidir. Aynı gezi iki yazarda şöyle görünebilir:

(1) "Sabah erken çıktık. Hava soğuktu. Çarşı henüz uyanmamıştı."
(2) "Güneşin kasabanın kiremitlerine henüz dokunmadığı, soğuğun cumbaların altında pusu kurduğu o sabah, çarşı, uykusunu bırakmaya gönülsüz bir ihtiyar gibi kıpırdanıyordu."

Birinci yazar kısa, yalın cümleler ve günlük sözcükler kullanıyor; ikincisi uzun, iç içe cümleler, kişileştirme ve benzetmeyle yazıyor. İkisi de doğru; farklı olan üsluptur.

Sık Yapılan Hatalar

• Anı ile günlüğü karıştırmak. Ölçü yazma zamanıdır; değerlendirme ve geriye bakış varsa anı.
• Röportajı söyleşiyle karıştırmak. Röportaj görüşme ve araştırmaya dayanan bir gazetecilik türüdür; söyleşi (sohbet) yazarın okurla konuşur gibi yazdığı kısa düşünce yazısıdır.
• Anıyı kesin tarih belgesi saymak. Bellek yanılabilir; anı öznel bir tanıklıktır.

Mini Uygulama: Tür Avı

Beş durum var; türünü bulun.

1. Gazeteci Selin, 3 gün boyunca bir köydeki kooperatif çalışanlarıyla görüşüp fotoğraflarla birlikte bir dosya hazırlıyor.
2. Köşe yazarı, "Siz de benim gibi sabahları erken uyanmaktan hoşlanmaz mısınız?" diye okura seslenerek kısa bir yazı yazıyor.
3. Emekli bir asker, 1915'te cephede yaşadıklarını 1950'lerde kaleme alıyor.
4. Öğrenci, Kapadokya'da gördüğü peribacalarını ve köylülerle sohbetini anlatan bir yazı yazıyor.
5. Şair, arkadaşına şiir anlayışını anlattığı ve ileride yayımlanacağını bildiği uzun bir mektup yazıyor.

Cevaplar: (1) Röportaj: görüşme, araştırma, belge. (2) Söyleşi (sohbet): okurla konuşur gibi. (3) Anı: 35-40 yıllık zaman mesafesi, geriye bakış. (4) Gezi yazısı: gözlem ve izlenim. (5) Edebî mektup: özel bir muhatap var ama sanat ya da düşünce konusu işleniyor ve geniş okura da sesleniyor.

Sık sorulanlar