Evde Etiket Avı
Çocuğa 10 tane yapışkan kâğıt verin. Her birine evdeki bir eşyanın adını yazıp o eşyanın üstüne yapıştırsın: kapı, masa, lamba, halı, saksı. 10 dakika sonra ev etiketlerle dolar.
Yapıştırdığı her sözcük bir addır. Ad, varlıklara verilen sözcüktür. İsim de denir.
Göremediğimiz Şeylerin de Adı Var
Etiketi yapıştıramayacağımız adlar da vardır. "Sevgi" nereye yapıştırılır? "Rüya" hangi rafta durur? Bunları göremeyiz, dokunamayız; ama adları vardır: sevgi, korku, rüya, fikir.
Bu yüzden "ad = gözle görülen şey" kuralı eksiktir. Ad, var olan her şeyin adıdır.
Tek Mi, Hepsi Mi?
"Şehir" sözcüğü bütün şehirleri anlatır. "İzmir" ise yalnız bir tanesini. İlkine cins ad, ikincisine özel ad denir.
(1) şehir → İzmir
(2) ırmak → Fırat
(3) köpek → Zeytin (evdeki köpeğin adı)
(4) ülke → Türkiye
Özel adlar her yerde büyük harfle başlar. Cümlenin ortasında olsa bile: "Tatilde Rize'ye gittik."
Büyük Harf Her Zaman Özel Ad mı?
Sık yapılan hata: Çocuk cümlenin başındaki sözcüğü büyük harfle gördüğü için özel ad sanıyor. "Kedi pencerede uyudu." Burada "Kedi" büyük harfle başladı, çünkü cümlenin ilk sözcüğü. Hâlâ cins addır; dünyadaki bütün kedileri anlatabilir.
Ters yönde de hata yapılır: "karadeniz" gibi özel adlar küçük yazılır. Sınama sorusu şudur: Bu ad dünyada tek bir varlığa mı ait? Evetse büyük harf gerekir.
Cümlede Kaç Ad Var?
"Elif, annesiyle pazara gitti. Sepete elma koydu."
Adlar: Elif, anne, pazar, sepet, elma. Toplam 5 ad. "Gitti" ve "koydu" ad değildir; yapılan işi anlatır. Ad bulmanın kolay yolu "Bu bir şeyin adı mı?" diye sormaktır.
Biraz daha zor bir cümle: "Ege, Boncuk adlı kedisini Bursa'daki dedesine götürdü." Kaç özel ad var? Ege, Boncuk, Bursa: 3 özel ad. Kedi ve dede ise cins addır. Toplam 5 ad.
Birlikte Oynayın
- Cinsten özele: Siz bir cins ad söyleyin, çocuk bir özel ad bulsun: dağ → Ağrı Dağı, deniz → Karadeniz, kedi → evdeki ya da komşudaki kedinin adı.
- Soyut ad: Etiketi yapıştırılamayan 3 ad bulsun. Bulduğunda "Bunu gördün mü hiç?" diye sorun.
- Harita avı: Bir Türkiye haritası açın. Çocuk 5 özel ad bulup büyük harfle deftere yazsın: bir şehir, bir göl, bir dağ, bir ırmak, bir deniz.
Sık sorulanlar
Özel ad ile cins ad arasındaki fark nedir?
Cins ad aynı türden bütün varlıkları anlatır (şehir). Özel ad yalnız bir tanesini anlatır ve büyük harfle başlar (İzmir).
Gözle görülmeyen şeylerin adı ad sayılır mı?
Sayılır. Sevgi, korku, rüya da addır.
Cümlenin başında büyük harfle yazılan her sözcük özel ad mıdır?
Değildir. Cümle her zaman büyük harfle başlar; "Kedi uyudu." cümlesindeki "Kedi" cins addır.