Aynı Akşam Duyulan İki Söz
Akşam yemeğinde iki söz duyuldu. Babaanne, kötü alışkanlığı olan bir arkadaşa özenen torununa "Üzüm üzüme baka baka kararır." dedi. Anne ise cumartesi gezisini bekleyen küçük kardeş için "Geziyi dört gözle bekliyor." dedi. İki söz de kalıplaşmış, yüzyıllardır kullanılıyor. Ama işleri farklı.
Öğüt Veren Söz: Atasözü
Atasözü, uzun deneyimlerden çıkmış, öğüt veren ya da herkes için geçerli bir doğru söyleyen kalıplaşmış sözdür. Kimin söylediği bilinmez.
(1) Üzüm üzüme baka baka kararır: Arkadaşımızdan etkileniriz.
(2) Damlaya damlaya göl olur: Küçük birikimler büyür.
(3) Bir elin nesi var, iki elin sesi var: Birlikte çalışan başarır.
Durumu Kısaca Anlatan: Deyim
Deyim ise bir durumu ya da duyguyu kısa ve renkli biçimde anlatır; öğüt vermez.
(4) dört gözle beklemek → çok istekle beklemek
(5) kulak asmamak → söyleneni önemsememek
(6) el ele vermek → birlikte çalışmak
(7) pireyi deve yapmak → küçük bir şeyi büyütmek
Ayırmak İçin İki Soru
Birinci soru: Bu söz bana ne yapmam gerektiğini öğütlüyor mu? Evetse atasözüdür.
İkinci soru: Söz "-mak, -mek" ile bitecek biçimde yazılabiliyor mu? "Kulak asmamak", "el ele vermek" böyledir; deyimlerin çoğu bu biçimde söylenir. Atasözü ise tam bir cümledir.
3. ve 6. sözlere bakın. İkisi de birlikte çalışmayı anlatıyor. Hangisi atasözü? Üçüncüsü, çünkü bunu öğüt olarak söylüyor; altıncı söz yalnızca yapılan işi anlatıyor.
Testlerde bir olay anlatılıp uygun söz sorulur. Örnek: "Ela her gün 2 sayfa kitap okudu; yılın sonunda 20 kitap bitirmişti." Hangi söz uyar? "Damlaya damlaya göl olur." Çünkü olayda küçük adımlar birikip büyük bir sonuç vermiş. "Üzüm üzüme baka baka kararır." uymaz; olayda özenilen bir arkadaş yok.
Yanılgı: "Uzunsa Atasözüdür"
Çocuklar uzun sözü atasözü, kısa sözü deyim sanıyor. "Söz uçar, yazı kalır." kısadır ama atasözüdür. "Ağzıyla kuş tutsa yaranamamak" uzundur ama deyimdir. Ölçü uzunluk değil, öğüttür.
Bir başka hata da sözcükleri değiştirmek. "Damlaya damlaya deniz olur." denmez; bu sözler kalıptır.
Evde Söz Defteri
- Küçük bir deftere her hafta 1 atasözü, 1 deyim yazın. Yanına çocuk kendi hayatından bir olay eklesin.
- Aile büyüklerine "En çok hangi atasözünü kullanırsın?" diye sordurun.
- 3 kısa olay yazın; çocuk her olaya uygun sözü seçsin. Sonra tersini deneyin: siz bir atasözü söyleyin, çocuk ona uyan bir olay anlatsın. Bu ikinci adım, sözün anlamını gerçekten kavrayıp kavramadığını gösterir.
Sık sorulanlar
Atasözü ile deyim nasıl ayrılır?
Atasözü öğüt verir ya da genel bir doğruyu söyler; deyim bir durumu kısaca anlatır.
Atasözlerinin sözcükleri değiştirilebilir mi?
Hayır. Atasözleri ve deyimler kalıplaşmıştır; sözcüklerinin yerine eş anlamlısı konmaz.