Sırt Sırta Çizim
Çocukla sırt sırta oturun. Elinizde bir resim olsun, onun elinde boş bir kâğıt. Siz resmi anlatın, o görmeden çizsin: "Ortada kocaman, yuvarlak bir güneş var. Altında üç tane sivri dağ. Sağdaki dağın tepesi karlı."
Sonra iki resmi yan yana koyun. Benziyorsa anlatım iyi bir betimlemedir. Betimleme, bir varlığı ya da yeri okuyanın gözünde canlanacak biçimde anlatmaktır.
Beş Duyunun Beşi de Çalışır
İyi betimleme yalnız gözle yazılmaz. Fırından yeni çıkmış bir ekmeği düşünelim:
(1) Görme: Kabuğu altın sarısıydı.
(2) Koklama: Kokusu bütün mutfağa yayıldı.
(3) Duyma: Kopardığımda çıtır diye ses çıkardı.
(4) Dokunma: İçi sıcacık ve yumuşaktı.
(5) Tatma: Tuzu tam kıvamındaydı.
5 cümle okuyan kişi ekmeği görmeden, koklamadan tanır. Testlerde sık gelen soru "Bu cümlede hangi duyu kullanılmıştır?" sorusudur. Cevap cümledeki ipucu sözcüktedir: ses, tık tık, gıcırdamak duymayı; koku, mis gibi koklamayı; ekşi, tatlı tatmayı gösterir.
Olay Anlatmak Betimleme Değildir
Sık yapılan hata, her cümleyi betimleme sanmaktır. Şu iki cümleye bakalım:
"Köpeğimizi geçen yıl aldık." → Ne olduğunu anlatır, köpeği göstermez.
"Köpeğimizin tüyleri pamuk gibi beyaz, kulakları sarkık." → Köpeği gözümüzün önüne getirir.
Birincisi bir olay ya da bilgi, ikincisi betimlemedir. Soru "hangisi betimleme değildir?" diye gelince, varlığın nasıl olduğunu anlatmayan cümle aranır.
İkinci tuzak yalnız renk yazmaktır. "Kırmızı bir top" doğru ama eksiktir. Top büyük mü, kabarık mı, sektirince nasıl ses çıkarıyor? Bir duyu daha eklemek betimlemeyi canlandırır.
"Gibi" ile Canlanan Resim
Çocuklar betimlerken çoğu zaman "çok" sözcüğüne sığınır: çok soğuk, çok yumuşak. "Gibi" ile kurulan bir benzetme resmi hemen canlandırır: buz gibi su, pamuk gibi yastık, kar gibi beyaz çarşaf. Okuyan kişi suyu ellerinde hisseder.
Veliye not: Testte en sık iki kalıp gelir: "Bu betimlemede hangi duyu kullanılmamıştır?" ve "Metindeki cümlelerden hangisi betimleme değildir?" İkisinde de çocuk cümleleri tek tek okuyup yanına duyunun adını yazarsa cevap kendiliğinden ortaya çıkar.
Evde Deneyin
- Sırt sırta: Haftada 2 kez oynayın. Bir kez siz anlatın, bir kez çocuk anlatsın, siz çizin. Anlatan olmak çok daha zordur.
- Pencere betimlemesi: Çocuk pencereden bakıp 5 duyudan en az 3'ünü kullanan 3 cümle yazsın: Ne görüyor, ne duyuyor, ne kokluyor?
- Betimleme bilmecesi: Adını söylemeden bir yiyeceği anlatın: "Turuncudur, uzundur, toprağın altında büyür, ısırınca çıtır eder." Cevap: havuç.
Sık sorulanlar
Betimleme nedir?
Bir varlığı ya da yeri okuyanın gözünde canlanacak biçimde, özelliklerini anlatarak yazmaktır.
Betimlemede hangi duyular kullanılır?
Beş duyunun hepsi: görme, duyma, koklama, tatma ve dokunma.
"Bu evi otuz yıl önce aldık." cümlesi betimleme midir?
Değildir. Olan bir şeyi anlatır; evin nasıl göründüğünü anlatmaz.