Balığa Vagon Takalım
Sözcüğü bir lokomotif, ekleri de arkasına takılan vagonlar gibi düşünün. Lokomotif köktür: sözcüğün anlamlı en küçük parçası.
(1) balık
(2) balık + çı → balıkçı
(3) balıkçı + lar → balıkçılar
(4) balıkçılar + dan → balıkçılardan
(2) numaralı adımda bambaşka bir şey oldu. Balıkçı bir balık değildir; balık tutan ya da satan kişidir. Yeni bir sözcük doğdu. Bu işi yapan eke yapım eki denir.
(3) ve (4) numaralı adımlarda ise balıkçı yine balıkçı. Sayısı çoğaldı, cümledeki yeri belli oldu ama anlamı aynı kaldı. Bu ekler çekim ekidir.
Sözlük Sınaması
Ekin türünü anlamanın kolay bir yolu var: ekli sözcük sözlükte ayrı bir madde olarak yazılır mı?
"Tuzluk", "gözlük", "silgi", "yazar" sözlükte ayrı maddedir → yapım eki almışlar.
"Tuzu", "gözler", "silgiyi", "yazdım" sözlükte ayrı madde değildir → çekim eki almışlar.
Evde sözlük yoksa şu soruyu sorun: "Bu sözcüğün resmi, kökün resminden farklı mı?" Kitabın resmi ile kitaplığın resmi farklıdır. Kitabın resmi ile kitapların resmi aynı nesnedir, yalnız sayısı artar.
Önce Yapım, Sonra Çekim
Vagonların bir sırası var. Yapım eki köke yakın durur, çekim eki sona gelir.
✓ yol + cu + lar → yolcular
✗ yol + lar + cu → yollarcu
Bir sözcük birden çok yapım eki alabilir: göz + lük + çü → gözlükçü. Önce 2 yapım eki, sonra istenirse çekim eki gelir: gözlükçüye.
Çekim eklerinin 4. sınıfta bilinen üç işi var:
(5) Sayı bildirir: kalemler
(6) Kime ait olduğunu bildirir: kalemim, kalemin
(7) Cümledeki yerini bildirir: kaleme, kalemde, kalemden
Üçünde de kalem yine kalemdir. Anlam değişmiyor, yalnız sözcük cümleye uyuyor.
Sık Yapılan Hata: Çoğul Eki Yeni Sözcük Sanmak
Çocuk "kuşlar" sözcüğünü görünce "ek almış, demek ki türemiş" diyor. Oysa "-lar" yalnızca sayıyı artırır. Kuşlar yine kuştur.
İkinci karışıklık "-li, -siz" eklerinde. "Tuzlu" ve "tuzsuz" yeni sözcüklerdir; yemeğin bir özelliğini anlatırlar. Bunlar yapım ekidir, çünkü "tuz" bir madde, "tuzlu" bir özelliktir.
Evde Ek Treni
- Kartona 5 kök yazın: su, ev, kalem, çiçek, yaz-. Ayrı kartlara ekleri yazın: -cu, -li, -lik, -ler, -de, -ar.
- Çocuk kök kartının arkasına ek kartı dizsin. Anlamlı sözcük çıktıysa ekin türünü söylesin: kalem + lik → yapım; ev + de → çekim.
- Günlüğünden 3 sözcük seçip köküne ayırsın.
Mini soru: "Denizciler" sözcüğündeki ekler hangi türdendir? Cevap: deniz (kök) + ci (yapım eki, yeni sözcük: denizci) + ler (çekim eki, çoğul).
Sık sorulanlar
Yapım eki ile çekim eki nasıl ayrılır?
Yapım eki yeni bir sözcük üretir, anlamı değiştirir; çekim eki anlamı değiştirmez, yalnız sayı, iyelik ya da durum bildirir.
Ekler hangi sırayla gelir?
Önce yapım ekleri, sonra çekim ekleri: yol-cu-lar.