Sofrada Yarım Kalan Cümle
Akşam yemeğinde bir cümleye başlayıp yarıda susun: "Ekmeği..." Çocuk hemen sorar: "Ekmeği ne?" Çünkü ne olduğu belli değildir. Şimdi tamamlayın: "Ekmeği babam aldı." Merak bitti; anlatılmak istenen şey tamamlandı.
Bir düşünceyi, bir olayı tam olarak anlatan sözcük dizisine cümle denir. "Ekmeği" tek başına cümle değildir; "Ekmeği babam aldı." cümledir.
Tam mı, Yarım mı?
Birkaç örneği sesli okuyun ve çocuğa "Bir şey eksik mi?" diye sorun:
(1) Kedi süt içiyor. → tam
(2) okula gitti → yarım: kim gitti?
(3) Dedem bahçede. → tam
(4) Her sabah erkenden → yarım: ne oldu?
Cümle büyük harfle başlar ve sonuna bir işaret konur. Anlatan cümlenin sonunda nokta vardır.
3. örnek kısa olduğu hâlde tamdır; uzunluk değil, anlamın bitmesi önemlidir. 4. örnek ise 3 sözcüklük olsa da yarımdır. Tek sözcük bile bazen cümle olur: "Geldim." Kim geldi, ne oldu, hepsi bellidir.
Sözcüklerin Yeri Değişirse
"Kedi süt içiyor." anlamlıdır. "Süt kedi içiyor." ise tuhaf olur; süt bir şey içemez. Sözcükler aynı kaldı, yalnız yerleri değişti. Anlamlı cümle için sözcüklerin doğru sırada olması gerekir.
Testlerde boşluk doldurma da bu bilgiyle çözülür: "Zeynep çantasını aldı ve ____ gitti." Boşluğa hem anlam hem sıra olarak uyan sözcük "okula"dır. "Okul" yazılırsa cümle bozulur; sözcüğün sonundaki ek de cümleye uymalıdır.
Bir Cümlede Kaç Sözcük Var?
Sözcükler arasındaki boşluklar sayılırsa sözcük sayısı kolay bulunur. "Kedi süt içiyor." cümlesinde 2 boşluk vardır; sözcük sayısı 3'tür.
Sık yapılan hata sondaki noktayı da sözcük sanmaktır; çocuk "4" der. Nokta bir işarettir, sözcük değildir. Uzun bir sözcük de 2 sayılmaz: "içiyor" tek sözcüktür, heceleri 3 olsa da.
Resme Uygun Cümle
Başka bir soru kalıbı resimle gelir: akvaryumda yüzen balıklar gösterilir, "Resme uyan cümle hangisidir?" diye sorulur. "Balıklar suda yüzüyor." resme uyar; "Balık ağaçta uyuyor." uymaz. Burada cümle kurallı olsa bile resimle çelişiyorsa yanlıştır. Öğrenci önce resimde ne olduğunu bir sözcükle söyler (yüzmek), sonra o sözcüğü şıklarda arar.
Evde Cümle Oyunları
- Yarım bırak: Günde 3 cümleyi yarıda kesin; çocuk tamamlasın.
- Bir sözcük ekle: "Kuş uçtu." Çocuk bir sözcük eklesin: "Kuş hızla uçtu." Kaç sözcük oldu? 3. Sonra "mavi" eklenirse: "Mavi kuş hızla uçtu." Şimdi 4.
- Karıştırılmış cümle: Siz ters sırayla söyleyin ("oynuyor bahçede Ali"), çocuk düzeltsin.
Sık sorulanlar
Cümle nedir?
Bir düşünceyi ya da olayı tam olarak anlatan sözcük dizisidir. Büyük harfle başlar, sonunda bir işaret vardır.
Cümlede sözcük nasıl sayılır?
Boşluklarla ayrılan her parça 1 sözcüktür. Nokta, soru işareti gibi işaretler sayılmaz.
Kısa bir söz cümle olabilir mi?
Olabilir. "Geldim." tek sözcüktür ama kimin ne yaptığı bellidir; anlam tamamlandığı için cümledir.