Annemin Yarım Mesajı
Telefona annenizden bir mesaj geldiğini düşünün: "Akşam markete". Market ne olacak? Gidecek mi, gitmeyecek mi? Mesaj yarım kalmış. İkinci mesaj gelir: "Akşam markete gideceğim." Şimdi her şey anlaşıldı.
Düşünceyi tam olarak anlatan sözcük dizisine cümle denir. Cümle büyük harfle başlar, sonunda bir noktalama işareti bulunur.
Kaç Sözcük?
Sözcükler cümlede boşlukla ayrılır. Boşlukları sayarak sözcük sayılır.
(1) "Kedi süt içti." → 3 sözcük
(2) "Kardeşim bahçede top oynadı." → 4 sözcük
(3) "Bugün okula gittin mi?" → 4 sözcük
Üçüncü örnekte takılan çok olur. Çocuk "gittin mi"yi tek sözcük sanıyor ve 3 diyor. Oysa "mi" ayrı yazılır, ayrı bir sözcüktür.
Olumlu, Olumsuz, Soru
Aynı olay üç türlü söylenebilir:
"Elif kütüphanede kitap okudu." → iş yapıldı (olumlu)
"Elif kütüphanede kitap okumadı." → iş yapılmadı (olumsuz)
"Elif kütüphanede kitap okudu mu?" → bilgi isteniyor (soru)
Olumsuz cümle kurarken çoğu zaman eyleme -ma, -me eki gelir: okudu → okumadı, geldi → gelmedi. Soru cümlesinin sonuna soru işareti konur.
Karışık Kartlardan Cümle
Kartlar: topladı · Zeynep · çiçek · bahçeden. Hangi sıra anlamlı? Önce "kim?" sorusunun cevabı gelir: Zeynep. Sonra nereden, ne; iş en sona: "Zeynep bahçeden çiçek topladı."
Türkçede eylem çoğu zaman cümlenin sonunda durur. Kartları dizen çocuk eylemi bulup en sağa koyarsa işin yarısını bitirmiş olur.
Eylemi olmayan dizi çoğu zaman yarım kalır. "Ali bahçede kitap" bir cümle değildir; Ali kitapla ne yaptı, belli değil. "Ali bahçede kitap okudu." dediğimizde düşünce tamamlanır. Testteki "hangisi anlamlı bir cümledir" sorusunda önce eylemi olmayan seçenekler elenir.
İki Cümle Tek Cümle Olur
"Piknik ertelendi. Hava çok soğudu." İkinci cümle birincinin nedenidir. "Çünkü" ile bağlanır: "Piknik ertelendi çünkü hava çok soğudu."
"Yarım saat aradım. Silgimi bulamadım." Burada beklenen olmamış. "Ama" ile bağlanır: "Yarım saat aradım ama silgimi bulamadım."
Evde Cümle Büyütme
- Büyüyen cümle: "Kuş uçtu." (2 sözcük) → "Kuş ağaca uçtu." (3) → "Küçük kuş ağaca uçtu." (4). Her turda çocuk sözcükleri saysın.
- Yarım mesaj: Kâğıda yarım cümleler yazın: "Yarın parkta". Çocuk tamamlasın.
- Tersine çevir: 3 olumlu cümleyi olumsuz yapsın, sonra soru cümlesine çevirsin.
Sık sorulanlar
Cümle nedir?
Bir düşünceyi tam olarak anlatan sözcük dizisidir. Büyük harfle başlar, noktalama işaretiyle biter.
Soru eki "mi" ayrı bir sözcük sayılır mı?
Sayılır. "Geldin mi?" iki sözcükten oluşur.
Karışık sözcüklerle cümle kurarken nereden başlanır?
Önce eylem bulunup sona konur, sonra "kim?" sorusunun cevabı başa yerleştirilir.