Dağılmış Kartlardan Cümle Kurmak
Masaya 4 kart koyun: parka · Deniz · gitti · sabah. Çocuktan bunları anlamlı bir sıraya dizmesini isteyin. Bir cevap: "Deniz sabah parka gitti." Başka bir sıra da olur: "Sabah Deniz parka gitti." İkisi de anlamlıdır. Ama "Gitti parka sabah Deniz." kulağa tuhaf gelir.
Karışık kartlarda işe eylemden başlamak kolaylık sağlar. İş bildiren kartı en sona koyun, sonra "Kim?" sorusunun cevabını başa getirin; geri kalan kartlar araya yerleşir.
Sözcük Yığını ile Cümle Arasındaki Fark
Yan yana duran her sözcük dizisi cümle değildir. "araba hızlı pencere" dizisinde 3 sözcük var ama bir düşünce yok. Cümle, bir duyguyu, düşünceyi ya da olayı tam olarak anlatan sözcük topluluğudur. "Araba hızlı gitti." dediğimizde düşünce tamamlanır.
Eylem Çoğunlukla Sona Gider
Türkçe cümlede iş bildiren sözcük çoğunlukla sonda durur:
(1) Kedi süt içti.
(2) Babam akşam eve geldi.
(3) Kardeşim bahçede top oynuyor.
Peki "Geldi mi babam?" cümlesi yanlış mı? Hayır; konuşurken sıra değişebilir, şiirlerde de değişir. Ama 3. sınıfta yazı yazarken eylemi sona koymak cümleyi düzenli kılar.
Büyük Harfle Başla, İşaretle Bitir
Her cümle büyük harfle başlar. Sonuna cümlenin türüne uygun bir işaret konur: nokta (.), soru işareti (?) ya da ünlem (!). "bugün hava çok güzel" yazan çocuk iki şeyi unutmuştur: baştaki büyük B ve sondaki nokta.
Testlerde iki cümlenin sonundaki işaret silinip hangisinin geleceği sorulur. "Kapıyı kim çaldı" bir şey soruyor, soru işareti alır; "Dışarıda kar var" bilgi veriyor, nokta alır.
Kaç Sözcük? Sayarken Düşülen Tuzak
Cümledeki sözcükleri sayarken çocuklar sık yanılıyor; ekleri ayrı sözcük sanıyor. "Evde" 1 sözcüktür, "ev" ve "de" diye 2 sayılmaz. Buna karşılık ayrı yazılan "de" ayrı bir sözcüktür: "Ben de geldim." 3 sözcüktür.
Deneyin: "Ninem her akşam balkondaki çiçekleri sular." Kaç sözcük? Cevap: 6 sözcük. Sözcükler arasındaki boşlukları saymak da işe yarar: 5 boşluk varsa 6 sözcük vardır.
Evde Cümle Makinesi
- Üç kutu hazırlayın: "kim" (Annem, Kedimiz), "nerede" (mutfakta, bahçede), "ne yaptı" (şarkı söyledi, uyudu). Her kutudan 1 kart çekip cümle kurun. Komik cümleler de değerlidir: "Kedimiz mutfakta şarkı söyledi."
- Gün sonunda çocuk gününü 3 cümleyle yazsın; siz yalnızca büyük harfe ve bitiş işaretine bakın.
Veliye not: Yazım yanlışlarının hepsini aynı gün düzeltmeye çalışmayın. Bu hafta yalnız cümle başı ve bitiş işareti; öteki kurallar sırası gelince.
Sık sorulanlar
Her sözcük dizisi cümle midir?
Hayır. Bir düşünceyi tam anlatmıyorsa cümle sayılmaz: "araba hızlı pencere".
Cümlede eylem nerede bulunur?
Çoğunlukla sonda: "Kedi süt içti."
Cümledeki sözcükler nasıl sayılır?
Boşluklarla ayrılan her parça bir sözcüktür. Ekler sözcüğe bitişik olduğu için ayrı sayılmaz: "evde" 1 sözcüktür.