Yağmur Yağıyor: Dört Farklı Söyleyiş
Pencereden bakan dört kişi aynı yağmuru görüyor ama her biri başka türlü konuşuyor:
(1) Dışarıda yağmur yağıyor.
(2) Yağmur ne zaman dinecek?
(3) Ne güzel yağıyor!
(4) Şemsiyeni yanına al.
Dördü de cümledir, dördü de aynı konudan söz ediyor. Farkları ne işe yaradıklarındadır.
Anlatan, Soran, Heyecanlanan, İsteyen
İlki bir bilgi bildirir, sonuna nokta konur: bildirme cümlesi.
İkincisi bir şey sorar, sonuna soru işareti konur: soru cümlesi.
Üçüncüsü sevinç, şaşkınlık ya da korku gibi bir duyguyu ünlemle söyler: ünlem cümlesi.
Sonuncusu birinden bir işi yapmasını ister; buna emir cümlesi denir. Sakin söylenen
emrin sonuna nokta konur.
Testlerde bir kişinin sözü verilip "Bu hangi tür cümledir?" diye sorulur. İpucu çoğu zaman sözün önündeki anlatımdadır: "heyecanla bağırdı" ünlemi, "merakla sordu" soruyu, "yapmalarını istedi" emri gösterir.
Olumlu mu, Olumsuz mu?
İş yapılıyorsa cümle olumludur: "Ödevimi bitirdim." İş yapılmıyorsa olumsuzdur: "Ödevimi bitirmedim." Olumsuzluğu "-ma, -me" eki ya da "değil, yok" sözcükleri kurar: "Hava soğuk değil." "Evde süt yok."
Daha zor bir örnek: "Bu filmi beğenmedim değil." Burada iki olumsuzluk var ve anlam olumluya döner: film biraz beğenilmiş. Böyle cümleler 3. sınıfta nadir gelir; gelirse çocuk anlamı sesli söylesin.
Cümlenin Zamanı da Sorulur
Bu konunun testlerinde cümlenin zamanı da soruluyor. Kısa bir hatırlatma: "Dişlerimi fırçaladım." geçmiş, "Şu an kitap okuyorum." şimdiki, "Cumartesi müzeye gideceğiz." gelecek zamandır. Zaman bilgisi eylemin sonundaki ekten okunur; ayrıntısı "Eylemler" konusunda.
İçinde "Nereye" Var Ama Soru Değil
Sık yapılan hata, içinde "nerede, kim, ne" geçen her cümleyi soru sanmaktır. "Kalemimi nereye koyduğumu hatırlamıyorum." cümlesi kimseye soru sormuyor; bir durumu bildiriyor, sonuna nokta konur. Karar verirken sözcüğe değil, cümlenin işine bakın: Karşıdaki kişiden cevap bekleniyor mu?
Sofrada Ses Tonu Oyunu
- Aynı sözü 3 tonla söyleyin: "Kar yağdı." / "Kar yağdı mı?" / "Kar yağdı!" Çocuk hangisinin hangi işareti aldığını söylesin.
- Çocuk 1 dakika içinde evden istediği bir şeyi emir cümlesiyle istesin: "Bana suyu uzat."
- Günlüğünden 4 cümle seçip her birinin türünü yanına yazsın.
Mini soru: "Lütfen 2 dakika sessiz olun." cümlesi hangi türdendir? Cevap: Emir cümlesi; dinleyenlerden bir iş isteniyor, sonuna nokta konmuş.
Sık sorulanlar
Emir cümlesinin sonuna ünlem mi konur?
Sakin söylenen emirde nokta yeterlidir: "Kapıyı kapat." Heyecanla ya da bağırarak söylenen emirde ünlem konabilir: "Dur!"
Soru sözcüğü olan her cümle soru cümlesi midir?
Hayır. Cümle gerçekten cevap beklemiyorsa bildirme cümlesidir ve nokta alır.