Anlam İlişkileri
Neden-sonuç: "için, -dığı için, den dolayı". "Yağmur yağdığı için gelemedi." (önce neden, sonra sonuç)
Amaç-sonuç: "için, diye, üzere". "Sınavı kazanmak için çalıştı." (henüz gerçekleşmemiş bir amaç)
Koşul (şart): "-se, -sa, ise". "Erken kalkarsan yetişirsin."
Karşılaştırma: "gibi, kadar, en, daha". "Ablası ondan daha çalışkandır."
Neden-Sonuç mu Amaç-Sonuç mu?
İkisinde de "için" geçtiği için karıştırılır. Ayırt etme yöntemi: "için" yerine "amacıyla" koy.
"Kazanmak amacıyla çalıştı" ✓ anlamlı → amaç-sonuç
"Yağmur yağdığı amacıyla gelemedi" ✗ anlamsız → neden-sonuç
İkinci ölçüt: amaç henüz gerçekleşmemiştir, neden ise olmuş bitmiştir.
Öznel ve Nesnel Yargı
Nesnel: doğruluğu kanıtlanabilir, kişiden kişiye değişmez. "Kitap 240 sayfadır."
Öznel: kişisel değerlendirme içerir. "Kitap çok sürükleyiciydi."
Ölçüt: yargı ölçülebilir mi? Ölçülebiliyorsa nesnel, beğeni bildiriyorsa özneldir.
Örtülü Anlam
Cümlede söylenmeyen ama kesin olarak çıkarılabilen anlamdır.
"Bu yıl da tatile gidemedik." → örtülü anlam: önceki yıl da gidememişler.
"Sınavı bile kazandı." → örtülü anlam: kazanması beklenmiyordu.
"da, bile, hâlâ, artık" gibi sözcükler örtülü anlamın işaretidir.
Sık Yapılan Hata
Örtülü anlam ile yorumu karıştırmak. Örtülü anlam cümleden zorunlu olarak çıkar; yorum ise okurun eklediği tahmindir. Sınavda "kesinlikle çıkarılabilir" denen şey örtülü anlamdır.
Sık sorulanlar
Neden-sonuç ile amaç-sonuç nasıl ayrılır?
"İçin" yerine "amacıyla" koy. Cümle anlamlı kalıyorsa amaç-sonuç, anlamsızlaşıyorsa neden-sonuç ilişkisi vardır.
"Bu yıl da gidemedik" cümlesinden ne çıkar?
Önceki yıl da gidilemediği çıkar. "da" bağlacı bu örtülü anlamı taşır.