Bir Sabah, Beş Cümle
Bugün Arda'nın doğum günü. Sabah olanlar 5 cümleyle anlatılmış:
(1) Hediyemi açınca çok sevindim.
(2) Rüzgâr estiği için mumlar söndü.
(3) Pasta almak için fırına gittik.
(4) Bu yılki pasta geçen yılkinden büyüktü.
(5) Bence en güzel hediye kitaptır.
Beşi de aynı sabahı anlatıyor ama her biri başka bir şey söylüyor. Cümlenin ne anlattığını bulmak için ona doğru soruyu sormak gerekir.
Cümleye Hangi Soruyu Sorarız?
1. cümleye "Nasıl hissetti?" diye sorarız. Arda sevinmiş: bu bir duygu cümlesidir.
2. cümlede "Mumlar neden söndü?" sorusunun cevabı var: rüzgâr estiği için. Böyle cümleye sebep-sonuç cümlesi denir.
"Fırına ne için gittiler?" Pasta almak için. 3. cümle bir amaç bildirir.
4. cümlede iki pasta yan yana konmuştur: "Hangisi daha büyük?" Bu bir karşılaştırmadır.
Son cümle bir görüş bildirir. Başka biri "Bence en güzeli top" diyebilir. İkisi de yanlış değildir, çünkü kişiden kişiye değişir.
"İçin" Sözcüğündeki Tuzak
Cümle 2 ile cümle 3'te aynı sözcük var: "için". Çocuklar bu yüzden ikisini aynı türden sanıyor. Farkı sözcüğün önüne bakarak bulabiliriz:
"estiği için" → olmuş bir şey anlatılıyor → sebep
"almak için" → yapılmak istenen bir şey anlatılıyor → amaç
Bir deneme: "Otobüse yetişmek için koştu." Önünde "-mek" var; demek ki amaç.
Karşılaştırma cümlesini ise "daha", "en", "kadar" sözcükleri ve "-den" eki ele verir. "Kavak, erikten daha uzun." cümlesinde iki ağaç kıyaslanmıştır. "Kavak çok uzun." cümlesinde ikinci bir ağaç yoktur; bu bir karşılaştırma değildir.
Aynı Olay, Başka Duygu
"Sabahtan beri yağmur yağıyor." Bu cümle kendi başına duygu bildirmez; olanı anlatır. Şimdi iki kişi konuşsun. Tarlası kurumuş bir çiftçi: "Oh, sonunda yağmur yağdı!" Pikniğe hazırlanan bir çocuk: "Of, yine yağmur!" Olay aynı, duygular farklı. Duyguyu cümledeki "oh", "of" gibi sözler ve kişinin durumu gösterir.
Evde: Bence mi, Gerçek mi?
- Bence mi, gerçek mi? Siz cümle söyleyin, çocuk karar versin. "Pastada 8 mum vardı." (gerçek; sayılabilir) "Çikolatalı pasta en lezzetlisidir." (görüş; herkes öyle düşünmez)
- Duygu kartları: 3 karta sevinç, üzüntü, şaşkınlık yazın. Siz bir cümle okuyun: "Balonum elimden kaçıp uçtu." Çocuk uygun kartı kaldırsın.
- Soru sor: Kitaptan bir cümle seçin. Çocuk cümleye "neden, ne için, nasıl hissetti" sorularından hangisinin uyduğunu bulsun.
Sık sorulanlar
Sebep cümlesi ile amaç cümlesi nasıl ayrılır?
"-dığı için" olmuş bir nedeni (sebep), "-mek için" yapılmak istenen işi (amaç) anlatır.
Görüş bildiren cümle nasıl anlaşılır?
Kişiden kişiye değişir. Çoğu zaman "bence", "en güzel", "çok kolay" gibi sözlerle kurulur.
Duygu bildiren cümleye örnek nedir?
"Hediyemi açınca çok sevindim." cümlesi sevinç duygusunu anlatır.