Makas ve Beş Kart
Şu cümleyi bir kâğıda yazın, sonra makasla parçalara ayırın:
Dedem | sabah | bahçede | domatesleri | topladı.
Elinizde 5 kart var. Her kart cümlenin bir ögesi. Hangisinden başlamalı? Cevap her zaman aynı: işi bildiren karttan. Bu kart "topladı"dır; cümlenin yüklemi. Yüklemi olmayan cümle olmaz; Türkçede de genellikle sonda durur.
Yükleme Soru Sorarak İlerleyin
Kalan kartları bulmak için yükleme soru sorulur:
(1) "Kim topladı?" → Dedem → özne
(2) "Neyi topladı?" → domatesleri → nesne
(3) "Nerede topladı?" → bahçede → yer tümleci
(4) "Ne zaman topladı?" → sabah → zaman tümleci
"Nasıl?" sorusunun cevabı da durum tümlecidir: "Dedem domatesleri özenle topladı."
Kartları karıştırın: "Bahçede domatesleri sabah dedem topladı." Anlam aynı, ögeler aynı. Ögeyi yeri değil, yükleme verdiği cevap belirler.
Özne Görünmüyorsa
Yüklem her zaman bir eylem de değildir. "Bugün hava çok soğuk." cümlesinde iş yok ama bir durum bildiriliyor; yüklem "soğuk"tur. "Kardeşim 9 yaşında." cümlesinin yüklemi "9 yaşında"dır. Cümleyi bitiren ve yargıyı taşıyan öge yüklemdir.
"Dün 2 kitap bitirdim." cümlesinde "kim?" diye sorunca yazılı bir cevap yok. Özne yine de var: "bitirdim" sözcüğündeki "-m" eki "ben" diyor. Buna gizli özne denir.
Sık Yapılan Hata
Çocukların çoğu cümlenin ilk sözcüğünü özne sanıyor. "Sabah dedem domatesleri topladı." cümlesinde ilk kart "sabah"tır ama işi yapan dedemdir. Önce yüklem, sonra "kim?" sorusu.
İkinci karışıklık özne ile nesne arasında. "Kediyi köpek kovaladı." Kim kovaladı? Köpek, özne. Kimi kovaladı? Kediyi, nesne. İlk sözcük "kedi" diye özne olmaz.
Kendiniz deneyin; öznelerin altını çizin:
(5) Pencereyi rüzgâr açtı.
(6) Bütün gece kar yağdı.
(7) Teneffüste 4-B sınıfı voleybol oynadı.
Cevap: rüzgâr, kar, 4-B sınıfı. (5) numaralı cümlede "pencereyi" ilk sözcük ama işi yapan değil. (7) numaralı cümlede de özne tek sözcük değil. Bir öge birden çok sözcükten oluşabilir: "Bizim apartmanın kapıcısı erken kalktı." cümlesinde özne "bizim apartmanın kapıcısı"dır; üç sözcük tek karta yazılır.
Evde Kart Oyunu
- Çocuk kendi cümlesini yazsın, en az 4 ögeli olsun. Makasla kessin, her kartın arkasına öge adını yazsın.
- Kartları karıştırıp yeniden dizsin; yüklem sonda kalsın. Kaç farklı sıra bulabildi?
- Bir karttaki sözcüğü değiştirin: "domatesleri" yerine "biberleri". Öge değişti mi? Hayır, yine nesne.
Mini soru: "Kuşlar akşamüstü ağaca kondu." cümlesinin öznesi nedir? Cevap: Kuşlar. "Kim kondu?" sorusunun cevabı.
Sık sorulanlar
Öge bulmaya nereden başlanır?
Her zaman yüklemden. Diğer ögeler yükleme "kim, neyi, nerede, ne zaman, nasıl?" diye sorularak bulunur.
Özne yazılmamışsa cümlede özne yok mudur?
Vardır. Yüklemdeki kişi ekinden anlaşılır: "Geldik." → biz.