Buzdolabındaki İki Not
Bir evin buzdolabında iki not asılı.
(1) "Kardeşin karnesini görünce ağzı kulaklarına vardı."
(2) "Kumbarana her gün 1 lira at. Damlaya damlaya göl olur."
İlk nottaki söz bir durumu anlatıyor: çok sevinmek. Ağız gerçekten kulağa gitmiyor. Bu bir deyimdir. İkinci nottaki söz ise bir öğüt veriyor: az az biriktirilen şey zamanla büyür. Bu da bir atasözüdür.
Ayırmak İçin Tek Soru: Öğüt Var mı?
Söz size ne yapmanız gerektiğini söylüyor ya da herkes için geçerli bir doğruyu dile getiriyorsa atasözüdür. Yalnızca bir durumu, bir duyguyu kısaca anlatıyorsa deyimdir.
İkinci ipucu biçimdir. Deyimler çoğu zaman "-mak, -mek" ile biter: göz atmak, kulak asmamak, dört gözle beklemek. Atasözleri ise tam bir cümledir: "Ağaç yaşken eğilir."
Kalıp Bozulmaz
Deyim ve atasözlerindeki sözcükler değiştirilmez. "Göz atmak" yerine "göz bakmak", "etekleri zil çalmak" yerine "etekleri çan çalmak" denmez. Kalıp bozulunca söz anlamını kaybeder.
Peki uzun olan her söz atasözü müdür? Hayır. "Pireyi deve yapmak" 3 sözcüktür ve deyimdir. "Sakla samanı, gelir zamanı" 4 sözcüktür ve atasözüdür. Uzunluk ölçüt değildir.
Sık Yapılan Hata: Sözü Gerçek Anlamda Okumak
Çocuk "kulak misafiri olmak" deyimini bir gün eve konuk gelmesi sanabilir. Deyimlerin büyük bölümü mecazdır. Anlamı bulmak için sözcüklerin tek tek anlamına değil, sözün hangi durumda söylendiğine bakılır: başkalarının konuşmasını istemeden duymak.
Testte bu yüzden söz çoğu zaman küçük bir olayın içinde verilir. Olayı okuyup "Bu kişi ne hissetti, ne yaptı?" diye sormak işi kolaylaştırır.
(3) Can, 2 hafta boyunca doğum günü hediyesini dört gözle bekledi → sabırsızlıkla beklemek
(4) Takım 4 kez yenilince oyuncular pes etmedi → vazgeçmemek
(5) Aynı hatayı 3. kez yapan kardeşine ablası "Son pişmanlık fayda etmez." dedi → iş işten geçince üzülmek bir şey kazandırmaz
(3) ve (4) deyimdir, (5) atasözüdür. Hangisinde öğüt var? Yalnız (5)'te.
Evde Söz Defteri
- Küçük bir defter açın. Bir hafta boyunca evde, televizyonda duyduğunuz sözleri yazın. 7 günde en az 5 söz toplansın.
- Her sözün yanına çocuk "D" (deyim) ya da "A" (atasözü) yazsın.
- Bir atasözünü yaşanmış küçük bir olayla eşleştirin: harçlığını ilk gün bitiren kardeş için "Ayağını yorganına göre uzat."
Mini soru: "Topu kaçırınca ateş püskürdü." Altı çizili söz deyim mi, atasözü mü? Cevap: Deyim; öğüt yok, çok kızmak anlatılıyor.
Sık sorulanlar
Deyim ile atasözü nasıl ayrılır?
Atasözü öğüt verir ya da genel bir doğru söyler; deyim yalnızca bir durumu kısaca anlatır.
Deyimlerin sözcükleri değiştirilebilir mi?
Hayır. Kalıplaşmıştır; "göz atmak" yerine "göz bakmak" denmez.