6. Sınıf Edat, Bağlaç ve Ünlem — Konu Anlatımı

Önce Deneme: Çıkar ve Oku

Okul radyosunda maç anlatan Selin'in 78. dakikadaki cümlesi şu:

"Eyvah! Top direğe çarptı ama kaleci onu kedi gibi yakaladı."

Cümlede üç küçük sözcük var: "eyvah", "ama", "gibi". Üçü de tek başına bir varlığı ya da hareketi anlatmıyor, ama görevleri çok farklı. Anlamak için her birini cümleden çıkaralım:

1. "Eyvah"ı çıkarınca cümle aynen duruyor, yalnız heyecan kayboluyor → ünlem
2. "Ama"yı çıkarınca iki yargı ayrı kalıyor: "Top direğe çarptı. Kaleci onu yakaladı." Karşıtlık ilgisi gidiyor ama cümleler sağlam → bağlaç
3. "Gibi"yi çıkarınca "kaleci onu kedi yakaladı" oluyor; anlam bozuldu → edat

Bu 3 adımlık deneme, konunun bütün sorularında işinize yarayacak.

Edatlar Yanındaki Sözcükle Güçlenir

Edat (ilgeç) önündeki sözcükle bir öbek kurar ve ona anlam katar. Sınav hangi anlamı kattığını sorar:

• gibi → benzetme: "Top ok gibi fırladı."
• kadar → süre ve sınır: "Uzatmalara kadar bekledik." · karşılaştırma: "Sen de onun kadar hızlısın."
• için → amaç: "Kupayı kazanmak için çalıştılar." · neden: "Sis için maç ertelendi."
• göre → görecelik: "Hakeme göre penaltı yoktu."
• doğru → yön: "Topu kaleye doğru sürdü."
• ile → araç: "Topu kafasıyla vurdu."
• rağmen → karşıtlık: "Yağmura rağmen tribün doluydu."

Edat öbeği cümlede tek parça gibi davranır ve bir ismi ya da fiili niteler: "halı gibi çim" (nasıl çim?), "ok gibi fırladı" (nasıl fırladı?).

Bağlaçlar: Yargıları Birbirine Diken İplik

• ve, ile → ekleme: "Kaleci ve defans oyuncusu çarpıştı."
• ama, fakat, ancak → karşıtlık: "Çok koştu fakat topa yetişemedi."
• çünkü → neden: "Maç 15 dakika durdu çünkü sahayı sis kapladı."
• ya da, veya → seçenek: "Penaltıyı Ali ya da Can atacak."
• ne... ne, hem... hem → iki öğeyi eşleştirir: "Ne gol attı ne pas verdi."
• de/da → "dahi" anlamı: "Kaleci de ileri çıktı."

Mini soru: "Kaleci yoruldu ama kaleyi bırakmadı." cümlesinde "ama" hangi ilişkiyi kuruyor? Beklenen (bırakmak) ile olan (pes etmemek) çatışıyor: karşıtlık.

"İle"nin İki Yüzü

"İle" hem edat hem bağlaç olabilir. Ölçüt: yerine "ve" koyun.

• "Ali ile Can sahaya çıktı." → "Ali ve Can sahaya çıktı." anlamlı → bağlaç
• "Topu sol ayağıyla vurdu." → "sol ayağı ve vurdu" anlamsız → edat (araç)

Sözcüğe bitişik -la/-le biçimi ("kalemle") de aynı sözcüktür; deneme ona da uygulanır.

Daha Zor: "İçin" Amaç mı, Neden mi?

Maç sonrası röportajdan 4 cümle alalım:

1. "Şampiyon olmak için 2 yıl çalıştık."
2. "Kaptanımız sakatlandığı için ikinci yarıda oynamadı."
3. "Taraftarlar için bu galibiyet çok anlamlı."
4. "Seni görmek için 40 kilometre yol geldim."

Deneme şu: "için" yerine "amacıyla" koyun. 1 ve 4 numaralı cümlelerde anlam bozulmuyor: amaç. 2 numarada "sakatlandığı amacıyla" olmaz; olay olmuş bitmiş, sonraki durumun sebebi: neden. 3 numaralı cümle ise ikisi de değildir; "taraftarlara göre" anlamında görecelik bildiriyor.

Kısa ölçüt: amaç henüz gerçekleşmemiş bir istektir, neden ise gerçekleşmiş bir olaydır.

Görev Değişince Yazım da Değişir: "de" ve "ki"

"Sen de maça gelir misin?" → bağlaç, ayrı. "Formayı soyunma odasında unutmuş." → bulunma hâli eki, bitişik. Ayrı yazılan "de" atılınca anlam bozulmaz ("Sen maça gelir misin?"); bitişik olan atılınca bozulur ("Formayı soyunma odası unutmuş").

Bağlaç olan "ki" de ayrı yazılır: "Biliyorum ki final zor geçecek." "Yarınki, seninki, sabahki" sözcüklerindeki -ki ise ektir, bitişiktir.

Ünlem: Bir Sözcüğe Sığan Duygu

Ünlemler sevinç, korku, şaşkınlık, acıma gibi duyguları ya da seslenmeyi anlatır: "Ah, ne çabuk bitti devre!" "Eyvah, top tribüne kaçtı!" "Hey, topu bize at!" "Ey gençler!" Tek başına bir cümle gibi de kullanılabilir: "Oh!"

"Aa, maç başlamış mı?" cümlesinde "aa" şaşkınlığı, "Ey takım arkadaşlarım!" sözünde "ey" seslenmeyi bildirir.

Sık Yapılan Hata: "Ama" Edat Değildir

Bir öğrencinin defterinde "Maçı kaybetti ama gülümsüyordu → Edat: ama" yazıyor. Yanlış. Öğrenciler "ama"yı tek başına anlamsız gördükleri için edat sanıyor. Oysa edat önündeki tek sözcüğe bağlanıp öbek kurar ("halı gibi"); bağlaç iki yargıyı ya da iki eş sözcüğü birbirine bağlar. "Ama" iki yargıyı karşıtlık ilgisiyle bağlıyor: bağlaçtır.

İkinci hata: "Ne yazık ki son dakikada gol yedik." cümlesindeki "ki"yi ek sanıp bitişik yazmak. Bu kalıpta "ki" bağlaçtır, ayrı yazılır.

Kendin Dene

Kalın yazılan sözcüklerin türünü bulun: (1) Maç akşama kadar sürdü. (2) Hakem düdüğü çaldı ve oyun başladı. (3) Ah, ne güzel bir gol! (4) Maç ertelendi çünkü saha çamurdu.

Cevaplar: 1 edat (süre-sınır), 2 bağlaç (ekleme), 3 ünlem, 4 bağlaç (neden).

Sınav ipucu: soru "kendinden önceki söze amaç anlamı katan" sözcüğü istiyorsa "için" arayın. "İki yargıyı bağlarken hangi anlam ilişkisini kurmaktadır" diyorsa aradığınız bağlaçtır.

Sık sorulanlar