7. Sınıf Ek Fiil — Konu Anlatımı

Adı Fiil, Kendisi Ek

Adına bakan çoğu öğrenci ek fiilin bir fiil olduğunu sanıyor. Değil. Ek fiil tek başına kullanılamayan, sözcüğün sonuna eklenen bir yapıdır. Eski Türkçedeki "i-" fiilinden geldiği için adı böyle kalmıştır; "idi, imiş, ise" biçimlerinde bu kök hâlâ görünür.

Dedemin eski bir fotoğrafının arkasında şu not yazıyordu:

(1) "Yıl 1974. Babam o yaz köyde marangozdu.
(2) Annemin anlattığına göre çok da sabırlıymış.
(3) Bir iş yarım kalsa üzülürdü; yarımsa bitirmeden uyumazdı.
(4) Bu fotoğraf onun atölyesinden kalan tek hatıradır."

Altı çizilecek dört yere bakalım: marangozdu, sabırlıymış, yarımsa, hatıradır. "Marangoz", "sabırlı", "yarım", "hatıra" fiil değil; isim ve sıfat. Onları yüklem yapan şey sonlarındaki ek fiildir.

Birinci Görev: İsmi Yüklem Yapmak

İsim soylu bir sözcük tek başına bir yargı bildirmez. "Marangoz" dediğinizde bir cümle kurmuş olmazsınız; "Marangozdu." dediğinizde kurmuş olursunuz. Ek fiilin dört çekimi vardır:

(1) Görülen geçmiş, -dı (idi): öğretmendi, öğrenciydi
(2) Öğrenilen geçmiş, -mış (imiş): öğretmenmiş, öğrenciymiş
(3) Şart, -sa (ise): öğretmense, öğrenciyse
(4) Geniş zaman, -dır: öğretmendir, öğrencidir

Ünlüyle biten sözcüklerde araya "y" girer: öğrenci + (i)di → öğrenciydi. Bu "y", ekin kökü olan "i-"nin izidir.

İkinci Görev: Fiilin Zamanını İkiye Katlamak

Ek fiil çekimli bir fiile de gelebilir. O zaman fiil iki kip taşır ve birleşik zamanlı olur:

(1) hazırladı → hazırlamıştı (öğrenilen geçmiş + görülen geçmiş; hikâye)
(2) gelecek → gelecekmiş (gelecek zaman + öğrenilen geçmiş; rivayet)
(3) okur → okursa (geniş zaman + şart; koşul)

"Broşürü kendi başına hazırladı." ile "Broşürü kendi başına hazırlamıştı." arasındaki farkı hissediyor musunuz? İkinci cümlede iş, geçmişteki başka bir andan önce bitmiştir. Bu ek anlamı getiren şey fiile eklenen "-tı"dır.

İki "-dır" Aynı Şey Değil

Sık yapılan hata: her "-dır" ekini ek fiil sanmak.

(1) "Sergi saat 18'e kadar açıktır." → -dır ek fiildir, isim soylu "açık"ı yüklem yapar ve kesinlik bildirir.
(2) "Rehber de gelmiştir herhâlde." → Yine ek fiil; ama bu kez tahmin bildiriyor.
(3) "Öğretmen ödevi bize yazdırdı." → Buradaki -dır ek fiil değil, çatı ekidir. "Yazmak" fiilinden yeni bir fiil türetmiştir: yazdırmak.

Ayrımın yolu şu: ek, fiilden yeni bir fiil türetiyorsa (yazdırmak, güldürmek) çatı ekidir. İsme ya da çekimli fiilin sonuna geliyorsa ek fiildir.

Olumsuzu "Değil" Sözcüğüyle Kurulur

İsim soylu yüklemin olumsuzu -ma/-me ile yapılamaz; araya "değil" girer ve ek fiil bu sözcüğe eklenir:

(1) "Bu tabak İznik çinisi değildir."
(2) "Yarışmaya katılan tek okul biz değildik."
(3) "Kapı kilitli değilse içeri girebiliriz."

Geniş zamanda ek fiil düşebilir: "Hava soğuk." cümlesinde yazılı bir ek yok, ama yüklem yine ek fiil almış sayılır; "Hava soğuktur." cümlesinin kısa hâlidir.

"Hazırdı" mı, "Hazırladı" mı?

İki sözcük birbirine çok benziyor ama biri ek fiil taşıyor, öteki taşımıyor.

(1) "Sofra saat 7'de hazırdı." → "Hazır" bir sıfattır. Ona gelen -dı ek fiildir.
(2) "Annem sofrayı saat 7'de hazırladı." → "Hazırla-" bir fiil köküdür. Ona gelen -dı görülen geçmiş zaman kipidir; ek fiil değildir.

Ayrımı yapmanın yolu kökü bulmaktır. Sondaki -dı'yı atın: "hazır" kalıyorsa ve bu sözcük -mak alamıyorsa (hazırmak diye bir fiil yok) kök isimdir, ek fiil vardır. "Hazırla" kalıyorsa ve -mak alabiliyorsa (hazırlamak) kök fiildir.

Daha Zor Bir Örnek: Bir Paragrafta Kaç Ek Fiil Var?

Aşağıdaki kısa paragrafı okuyun ve ek fiilleri sayın:

(1) "Sınıfımızın en sessiz köşesi pencere kenarıydı. (2) Geçen ay oraya küçük bir kitaplık koyduk. (3) Kitapların çoğu bağıştı. (4) Şimdi orası sınıfın en kalabalık yeridir."

Tek tek bakalım. (1) "kenarıydı": isim + -dı, ek fiil var. (2) "koyduk": "koy-" fiil köküne kip eki gelmiş, ek fiil yok. (3) "bağıştı": "bağış" isimdir, ek fiil var. (4) "yeridir": isim + -dir, ek fiil var. Toplam 3 ek fiil.

Tuzak (3) numarada: "bağıştı" sözcüğü "bağışladı" gibi okunup fiil sanılabilir. Oysa "bağış" bir isimdir; bağışlanan şeyin adıdır.

Dört Kartla Ek Fiil Avı

Aşağıdaki 4 sözcüğün üçünde ek fiil var, birinde yok. Hangisi?

(1) gelmişti (2) hazırdı (3) okudu (4) çalışkanmış

Çözüm: (1) numarada "gelmiş" fiiline -ti eklenmiş, birleşik zaman. (2) ve (4) numarada isim soylu sözcükler yüklem olmuş. (3) numaradaki "okudu" ise basit zamanlı bir fiildir; "oku-" kökü tek bir kip eki almış. Ek fiil yalnızca (3) numarada yoktur.

Sınav ipucu: soruda "hangisinin yüklemi isim soyludur" ya da "birleşik zamanlı fiil" ifadesi geçiyorsa aradığınız şey ek fiildir. Yüklemin kökünü bulun; kök isimse ek fiil kesin vardır.

Sık sorulanlar