Dedem "Mektep" Diyor, Ben "Okul"
Dede torununa sorar: "Mektepte bugün ne öğrendin?" Torun şaşırır, sonra anlar. Mektep ile okul aynı yerdir. Yazılışları farklı, anlamları aynı sözcüklere eş anlamlı denir.
Dedelerin kullandığı pek çok sözcüğün bugün bir eşi vardır. Bu yüzden eş anlamlıları öğrenmenin en kolay yolu evdeki büyüklerle konuşmaktır.
8 Çift Örnek
(1) okul – mektep (2) yıl – sene
(3) misafir – konuk (4) cevap – yanıt
(5) armağan – hediye (6) kalp – yürek
(7) öykü – hikâye (8) kara – siyah
Bu çiftlerde sözcüklerden biri çoğu zaman daha eskidir. "Mektep", "sene", "misafir" büyüklerin ağzında daha sık duyulur; okul kitabında ise "okul", "yıl", "konuk" yazar. Çocuk ikisini de tanırsa hem kitabı hem dedesini rahat anlar.
Yerine Koy, Bozuluyor mu?
Bir sözcüğün eşini bulduk mu, emin olmanın yolu şudur: Cümlede yerine koyarız. Anlam bozulmuyorsa ikisi eş anlamlıdır.
"Bu sene 2. sınıfa geçtim." → "Bu yıl 2. sınıfa geçtim." Anlam aynı kaldı.
Peki "kara" her cümlede siyah mıdır? "Gemi sonunda karaya ulaştı." Burada kara, denizin bittiği yerdir; siyah yazarsak cümle bozulur. Sınama işe yaradı.
Yakın Ama Eş Değil
Sık yapılan hata anlamı yakın sözcükleri eş anlamlı sanmaktır. "Sevinç" ile "heyecan" böyledir. Maç başlamadan önce heyecanlanırız; ama maçı kaybedince sevinmeyiz. İki duygu ayrıdır.
"Büyük" ile "iri" de her yerde eş değildir. "Büyük ağabeyim" yerine "iri ağabeyim" desek, yaşı değil gövdesi anlaşılır.
Testte Nasıl Çözülür?
Soru şöyle gelir: "Hangi ikilideki sözcükler aynı anlama gelmez?" Seçenekler: (A) yurt – vatan, (B) ulus – millet, (C) mutlu – yorgun. Çocuk her ikiliyi bir cümlede dener. "Yurdumuzu seviyoruz, vatanımızı seviyoruz" aynıdır. "Mutlu oldum" ile "yorgun oldum" farklıdır. Cevap C.
Yazarken de işe yarar. "Sınıfımıza bir konuk geldi. Konuk bize masal okudu." Aynı sözcük iki kez geçti ve kulağa tekrar gibi geldi. İkinci cümlede eşini kullanalım: "Misafirimiz bize masal okudu." Anlam aynı, cümle daha akıcı.
Evde: Dede Dili Oyunu
- Dede dili: Siz eski sözcüğü söyleyin, çocuk bugünkü eşini bulsun: mektep, sene, misafir, cevap. 4 doğru cevap bir tur kazandırır.
- Hafıza kartları: 6 çifti 12 karta yazın, ters çevirin. Eşini bulan kartı alır.
- Cümle değiştirme: "Konuk geldi, çay koyduk." Çocuk altı çizili sözcüğün eşiyle cümleyi yeniden söylesin.
Sık sorulanlar
"Yanıt" sözcüğünün eş anlamlısı nedir?
"Cevap" sözcüğüdür. "Soruya yanıt verdi" ile "soruya cevap verdi" aynı anlamdadır.
Eş anlamlı olduğunu nasıl anlarım?
Sözcüğü cümlede diğeriyle değiştirin. Anlam bozulmuyorsa ikisi eş anlamlıdır.
"Kara" her zaman "siyah" demek midir?
Değildir. "Karaya çıktık" cümlesinde kara, denizin bittiği toprak parçasıdır.
"Sevinç" ile "heyecan" eş anlamlı mıdır?
Değildir. İkisi farklı duygulardır; yalnızca anlamları birbirine yakındır.