Dört Kez "Hediye" Yazan Günlük
Bir öğrencinin günlüğünden: "Bu yıl 4 hediye aldım. En sevdiğim hediye bir boya kutusuydu. Anneannemin hediyesi bir kazaktı. Hediyelerimi odama taşıdım." Aynı sözcük 4 kez geçti ve metin yorucu oldu. İkinci cümledeki "hediye" yerine "armağan" yazınca metin rahatlar, anlam hiç değişmez.
Aynı Anlam, Farklı Sözcük
Yazılışları farklı, anlamları aynı sözcüklere eş anlamlı sözcük denir. 3. sınıfta sık karşılaşılan çiftler:
(1) yanıt – cevap · (2) konuk – misafir · (3) sene – yıl · (4) yaşlı – ihtiyar · (5) öğüt – nasihat · (6) kelime – sözcük · (7) okul – mektep
Eş anlamlı sözcükler aynı türden olur. Bir ad ile ad eşleşir (yıl – sene), bir eylem ile eylem eşleşir: "anlamak – kavramak", "dinlenmek – soluklanmak". "Koşmak" ile "hızlı" eşleşmez; biri iş, öteki özellik bildirir.
Yerine Koy, Anlam Değişiyor mu?
Çiftin doğru olduğundan emin olmanın yolu basittir: sözcükleri cümlede yer değiştirin. "Konuklar saat 7'de geldi." → "Misafirler saat 7'de geldi." Anlam aynı kaldıysa çift doğrudur.
Peki "Kardeşim sevinçliydi." cümlesinde "sevinçli" yerine "şaşkın" yazabilir miyiz? Hayır. Cümle artık başka bir duyguyu anlatır.
Testlerde bu sınama hazır verilir: "Altı çizili sözcüğün yerine hangisi getirilirse anlam değişmez?" Çocuk her şıkkı cümleye koyup yüksek sesle okusun. Kulağa aynı gelen şık doğrudur.
Benzeyen Ama Aynı Olmayanlar
Çocukların en çok karıştırdığı yer yakın anlamlı sözcüklerdir. "Üzüntü" ile "öfke" ikisi de duygu bildirir ama aynı duygu değildir. "Bakmak" ile "görmek" de öyle: pencereden bakan her zaman bir şey görmez. Eş anlamlı olmak için anlamın tam örtüşmesi gerekir.
Bir başka karışıklık da eş anlamlı ile zıt anlamlıyı ters çevirmektir. "Tembel – üşengeç" eş anlamlıdır; "tembel – çalışkan" zıt anlamlıdır.
Veli Köşesi: Haftanın Sözcük Çifti
- Buzdolabına her pazartesi 1 çift asın: "kelime – sözcük". Hafta boyunca ikisini de kullanan çocuk bir çıkartma kazansın.
- Masal okurken tekrar eden bir sözcük yakalayın; çocuk eş anlamlısını söylesin.
- "Eşini bul" oyunu: 6 sözcüğü ve eş anlamlılarını 12 karta yazıp ters çevirin, hafıza oyunu gibi oynayın.
Mini soru: "Dedem bana önemli bir öğüt verdi." cümlesinde "öğüt" yerine hangi sözcük yazılabilir? Cevap: nasihat.
Sık sorulanlar
Eş anlamlı sözcükler neden vardır?
Bir kısmı Türkçeye başka dillerden girmiştir: misafir, sene, cevap. Bunlar Türkçe karşılıklarıyla birlikte kullanılır: konuk, yıl, yanıt.
"Güzel" ile "hoş" eş anlamlı mıdır?
Çok yakındırlar ama her cümlede yer değiştiremezler; "hoş geldin" yerine "güzel geldin" denmez. Bu yüzden yakın anlamlı sayılırlar.