"Yaz!" Deyince Güneş mi Doğar?
Öğretmen tahtanın önünde "Yaz!" der. Arka sıradan bir ses gelir: "Ama öğretmenim, daha kış!" Sınıf güler. Çocuk sözcüğü yanlış duymadı; yalnızca öteki anlamını düşündü.
"Yaz" sözcüğünün iki anlamı var: bir mevsim ve kalemle yazmak. Yazılışı da okunuşu da aynı, anlamları bambaşka. Böyle sözcüklere eş sesli ya da sesteş denir.
6 Sözcük, 12 Anlam
(1) yüz: 100 sayısı / surat / suda yüzmek
(2) gül: bir çiçek / gülmek
(3) bin: 1000 sayısı / otobüse binmek
(4) dal: ağacın dalı / suya dalmak
(5) kaz: bir kuş / toprağı kazmak
(6) yaş: kaç yaşında olduğumuz / ıslak
Listeye dikkat edin: Çoğunda anlamlardan biri bir varlık, öteki bir iştir.
Anlamı Cümle Söyler
Sözcük tek başına durursa hangi anlamda olduğunu bilemeyiz. Cümle içinde ise hemen belli olur. Çocuğa iki soru sordurun: "Bu bir şey mi?" ve "Bu bir iş mi?"
"Bahçedeki gül açtı." → Açan bir şey var: çiçek.
"Şakaya gül, kızma." → Yapılacak bir iş var: gülmek.
"Kumbaramda yüz lira var." → Kaç lira? Sayı.
"Havlu hâlâ yaş." → Nasıl bir havlu? Islak.
Bir de iki adımlı soru gelir: "Otobüse bin!" cümlesindeki işin zıddı nedir? Önce anlam bulunur: binmek. Sonra zıddı: inmek.
Eş Anlamlı ile Karışıyor
Adındaki "eş" yüzünden çocuklar eş sesli sözcüklerin anlamlarını da eş sanıyor. Oysa burada eş olan yalnızca sestir. "Yüz" sayısı ile "yüz" surat arasında hiçbir anlam bağı yoktur.
Kısa bir ayrım: eş anlamlıda iki ayrı sözcük, tek anlam vardır (yıl – sene). Eş seslide tek sözcük, iki anlam vardır (yaz – yaz).
Testte "Hangisi Değildir?" Sorusu
Soru şöyle gelir: "Aşağıdakilerden hangisi eş sesli bir sözcük değildir?" Seçenekler: (A) dal, (B) masa, (C) gül. Yol basittir: Her sözcük için iki ayrı anlam aranır. Dal: ağacın dalı, suya dalmak. Gül: çiçek, gülmek. Masa için ikinci bir anlam bulunamaz. Cevap B.
Evde Deneyin
- İki resim: Kâğıdı ikiye katlayın. "Gül" yazıp bir yarıya çiçek, öbür yarıya gülen bir yüz çizsin. Aynı şeyi 4 sözcükle yapın: yüz, bin, dal, kaz.
- Hangi anlam? Siz bir cümle söyleyin, çocuk anlamı bulsun: "Kaz göle girdi." "Bahçeyi kaz, fidan dikeceğiz."
- Tek cümlede ikisi: Çocuk bir sözcüğün iki anlamını aynı cümlede kullansın: "Havuzda yüz kez yüzdüm." Bu zor bir adımdır; 2-3 denemede olmazsa sorun değil.
Sık sorulanlar
Eş sesli sözcük ne demektir?
Yazılışı ve okunuşu aynı, anlamı farklı sözcüktür. "Yaz" hem bir mevsim hem yazmak işidir.
Eş sesli sözcüğün anlamı nasıl bulunur?
Cümleye bakılır. Sözcük bir şeyi mi, bir işi mi, bir sayıyı mı anlatıyor diye sorulur.
Eş sesli ile eş anlamlı aynı şey midir?
Değildir. Eş seslide tek sözcüğün iki anlamı vardır; eş anlamlıda iki ayrı sözcük aynı anlama gelir.