Dedem Yüz Yaşında, Hâlâ Yüzüyor
"Dedem yüz yaşında ama her yaz denizde yüzüyor." Bu cümlede "yüz" iki kez geçiyor. Birinde sayıyı, ötekinde suda ilerlemeyi anlatıyor. İki "yüz" aynı yazılıyor, aynı okunuyor; ama aralarında hiçbir anlam bağı yok.
Aynı Yazılış, Bağsız Anlamlar
Yazılışı ve okunuşu aynı, anlamları ayrı olan sözcüklere eş sesli (sesteş) sözcük denir. Sık karşılaşılan örnekler:
(1) at: bir hayvan / "Topu bana at."
(2) ben: kendimizi gösteren sözcük / derideki küçük leke
(3) dolu: boş olmayan / buz taneleriyle yağan yağış
(4) bin: 1000 sayısı / "Otobüse bin."
(5) çay: bir içecek / küçük akarsu
(6) yaş: ıslak / kaç yıllık olduğumuz
Listeye dikkat edin: 1. ve 4. sözcüklerde anlamlardan biri bir iş bildirir ("at", "bin"). "Çay" sözcüğünde ise iki anlam da bir varlığın adıdır. "Yaz" ilk gruba girer: mevsim adı ve kalemle yazmak. Eş sesli sözcüğü bulmak için iki anlamın türüne değil, aralarında bağ olup olmadığına bakılır.
Bazı sözcüklerin ikiden fazla anlamı vardır. "Kır" sözcüğüne bakalım: (1) şehir dışındaki açık arazi, "kırda piknik"; (2) bir şeyi parçalamak, "cevizi kır"; (3) beyazlaşmış saç rengi, "kır saçlı dede". Üç anlam birbirinden tamamen ayrıdır.
Eş Anlamlıyla Karıştırmayın
Adları birbirine benzediği için bu iki konu sık karıştırılır. Kısa bir karşılaştırma işe yarar:
Eş sesli: 1 yazılış, 2 anlam → yaz (mevsim) / yaz (kalemle yazmak)
Eş anlamlı: 2 yazılış, 1 anlam → yıl / sene
Akılda kalacak cümle: "Sesi aynıysa eş sesli, anlamı aynıysa eş anlamlı." Testte "yazılışları aynı, anlamları farklı" ifadesini gören çocuk eş sesli aramalıdır.
Evde Bilmece Saati
- İki resim: Çocuk bir eş sesli sözcüğün iki anlamını yan yana çizsin: bir yanda demlik, öbür yanda dere (çay).
- Bilmece: "Hem içilirim hem akarım, adım üç harf." (çay) Çocuk da kendi bilmecesini yazsın; 1 tane yeter.
- Tek cümle meydan okuması: Aynı sözcüğü iki anlamıyla tek cümlede kullanın: "Yazın uzun mektuplar yazarım."
Mini soru: "Kova dolu, dışarıda da dolu yağıyor." cümlesindeki iki "dolu" aynı anlamda mı? Cevap: Hayır. İlki boş olmayan, ikincisi buz yağışıdır.
Testlerde sık gelen bir soru da şudur: "Aşağıdaki sözcüklerden hangisi eş sesli değildir?" Şıklarda "kalem, masa" gibi tek anlamlı bir sözcük aranır; ikinci bir anlamı bulunamayan sözcük cevaptır.
Veliye not: Eş sesli sözcüğü ezberletmek yerine iki cümlede kullandırın. İki anlamı da cümle içinde söyleyebilen çocuk testte şaşırmaz.
Sık sorulanlar
Eş sesli sözcüklere başka ne ad verilir?
Sesteş sözcük de denir.
"Yüz" kaç anlamda kullanılabilir?
Üç anlamda: sayı (yüz lira), surat (yüzünü yıkamak) ve yüzmek eyleminin kökü (havuzda yüz).