Anlamı Ele Veren İpucu Sözcük
Eş sesli bir sözcük tek başına duruyorsa anlamını bilemeyiz. "Gül" denince çiçek mi, gülmek mi? Anlamı, yanındaki sözcükler ele verir. Biz bunlara ipucu sözcük diyeceğiz.
"Bahçede pembe bir gül açtı." → "açtı" ipucudur; çiçekler açar.
"Fıkrayı duyunca kahkahayla güldü." → "kahkaha" ipucudur; bu gülmektir.
Üç Cümle, Tek "Yüz"
(1) Kumbaramda yüz lira birikti.
(2) Sabah yüzümü soğuk suyla yıkadım.
(3) Kardeşim havuzun bir ucundan öbür ucuna yüzdü.
İpuçlarını bulalım. İlkinde "lira" bir paradır, demek ki sayı. İkinci cümlede "yıkadım" bize surattan söz edildiğini söyler. Sonuncuda "havuz" suda ilerlemeyi gösterir.
Peki "Yüz kişi havuzda yüzdü." cümlesinde kaç ayrı anlam var? İki: sayı ve yüzmek.
Daha zor durum: ipucu bazen başka bir cümlededir. "Ahıra girdik. Karşımızda kahverengi bir at duruyordu." İkinci cümlede anlamı gösteren bir sözcük yok gibi; ama önceki cümledeki "ahır" bize hayvandan söz edildiğini söylüyor. Bu yüzden kısa metinlerde tek cümleye değil, metnin tamamına bakılır.
Göz ve İğnenin Gözü Eş Sesli Değil
Çocuklar burada sık yanılıyor ve her iki anlamlı sözcüğü eş sesli sanıyor. "Gözüm ağrıyor." ile "İğnenin gözüne ip geçirdim." cümlelerindeki "göz" eş sesli değildir. İğnenin deliği göze benzediği için bu adı almıştır; iki anlam arasında bağ vardır. Böyle sözcüklere çok anlamlı denir.
Eş seslide anlamlar arasında hiç bağ yoktur: içtiğimiz çay ile akan çay birbirine benzemez. Kısa sınama: "Bir anlam öbüründen doğmuş olabilir mi?" Evetse çok anlamlı, hayırsa eş sesli.
Sıra Sende: Cümle Kur
Çocuk kendi cümlesini kurarken iki şeye dikkat etsin: cümleye bir ipucu sözcük koysun ve iki anlamı ayrı cümlelerde denesin.
Örnek, "bin" sözcüğü: (1) Okulumuzda bin öğrenci var. (2) Otobüse arka kapıdan bin.
Kısa bir alıştırma: aşağıdaki 3 cümlede ipucu sözcüğün altını çizin. 1) Kışın dolu yağdı, arabaların camı çatladı. 2) Sepet elma dolu. 3) Çaydan su içen kuzular kıyıda oynadı. Cevap: yağdı · sepet · su içen, kıyı.
Veliye Not: Soruyu Nasıl Okumalı?
- Çocuk cümle kurduğunda "Hangi sözcük sana anlamı söyledi?" diye sorun. İpucunu gösterebilmesi, cevabı bilmesinden daha önemlidir.
- Günde 2 eş sesli sözcük yeter: bin, dolu, kır, ben, yaş.
- Testlerde "Hangi cümlede … sözcüğü … anlamında kullanılmıştır?" kalıbı çok görülür. Çocuğa önce istenen anlamı yüksek sesle okutun, sonra şıkları tek tek deneyin.
Sık sorulanlar
Eş sesli sözcüğün anlamını nasıl buluruz?
Cümledeki ipucu sözcüğe bakarak: "havuzda yüzdü" dediğimizde "havuz" yüzmek anlamını gösterir.
Çok anlamlı sözcük eş sesli midir?
Hayır. Çok anlamlı sözcüğün anlamları birbirine bağlıdır (göz, iğnenin gözü); eş seslide bağ yoktur.