Ortaya Hangi İşaret Gelir?
İki sözcüğü bir kartın iki ucuna yazın: "yıl" ve "sene". Ortaya bir işaret koyma sırası çocukta. Aynı anlamdaysa = işareti, birbirinin tersiyse ↔ işareti.
(1) yıl = sene → eş anlamlı
(2) gece ↔ gündüz → zıt anlamlı
(3) kara = siyah → eş anlamlı
(4) ileri ↔ geri → zıt anlamlı
Akılda tutmak için küçük bir ipucu: Eş, "eşit" sözcüğüne benzer; eş anlamlı sözcükler anlamca eşittir. Zıt ise terstir.
Bir Sözcüğün Hem Eşi Hem Zıddı
Aynı sözcüğün bir eşi, bir de zıddı olabilir. Bunu üçgen gibi çizmek işe yarar:
siyah → eşi: kara · zıddı: beyaz
hızlı → eşi: çabuk · zıddı: yavaş
cevap → eşi: yanıt · zıddı: soru
Peki "beyaz" sözcüğünün eşi nedir? Dedelerimizin sık kullandığı "ak". Böylece üçgen tamamlanır: ak = beyaz, ak ↔ kara.
Üç Karttan Çifti Bulmak
Testlerde sık görülen soru şudur: 3 kart verilir, ikisi çifttir, biri yabancıdır.
Kartlar: uzun · kısa · geniş. "Karşıt çift hangisi?" Kartlar ikişer ikişer denenir. Uzun ↔ kısa, işte çift. Geniş kartı dışarıda kalır; onun zıddı "dar"dır.
Kartlar: okul · mektep · bahçe. "Aynı anlama gelen çift hangisi?" Okul = mektep. Bahçe okulun içinde olabilir ama okul demek değildir.
Sık Yapılan Hata
Çocuklar soru kökünü okumadan cevap veriyor. Soru "aynı anlama gelen" diye sorduğunda zıt çifti işaretliyor, çünkü gözü önce ona takılıyor. Soru kökündeki iki sözcüğün altını çizmek bu hatayı büyük ölçüde bitirir: aynı anlam mı, karşıt anlam mı?
İkinci karışıklık yakın sözcüklerdedir. "Geniş" sözcüğünü "kısa"nın zıddı sanan çocuk, boy ile eni karıştırmıştır. Boy uzun ya da kısa olur; yol geniş ya da dar olur.
Evde Kart Oyunları
- İşaret oyunu: 10 ikili hazırlayın, 5'i eş, 5'i zıt olsun. Her ikilinin ortasına çocuk = ya da ↔ koysun. 10'da 9 doğru yaparsa zor ikililere geçin: konuk – misafir, dolu – boş.
- Yabancı kart: Her turda 3 kart açın. İkisi çift, biri yabancı. Çiftin eş mi zıt mı olduğunu da söylesin.
- Sözcük üçgeni: Ortaya bir sözcük yazın: "büyük". Çocuk bir köşeye eşini (iri), öbür köşeye zıddını (küçük) yazsın.
Veliye not: 2. sınıfta bu iki kavram aynı haftalarda işlendiği için karışması doğaldır. Önce birini sağlamlaştırın. Çocuk 10 eş anlamlı ikiliyi hatasız eşleştiriyorsa zıtlara geçin; ikisini karışık sormayı en sona bırakın.
Sık sorulanlar
Eş anlamlı ile zıt anlamlı nasıl ayırt edilir?
İki sözcük aynı şeyi anlatıyorsa eş anlamlıdır (yıl – sene). Birbirinin tersini anlatıyorsa zıt anlamlıdır (gece – gündüz).
Bir sözcüğün hem eşi hem zıddı olabilir mi?
Olabilir. "Siyah" sözcüğünün eşi "kara", zıddı "beyaz"dır.
"Ak" sözcüğü ne anlama gelir?
"Beyaz" anlamına gelir. Zıddı "kara"dır.