Robot Oyunu
Çocuk robot olsun, siz 5 komut verin: "Otur! Kalk! Zıpla! Dön! El salla!" Her komutta bir hareket yapılır. Komutların hepsi bir iş bildirir.
İş, oluş ya da hareket bildiren sözcüklere eylem denir. Fiil de denir. "Masa!" komutunu duyan robot ne yapacağını bilemez; çünkü masa bir eylem değil, bir addır.
-mek, -mak Sınaması
Bir sözcük eylem mi? Sonuna -mek ya da -mak ekleyip deneyin.
(1) koş → koşmak ✓
(2) yaz → yazmak ✓
(3) deniz → denizmek ✗
(4) uyu → uyumak ✓
Anlamlı bir sözcük çıkıyorsa eylemdir. "Denizmek" diye bir sözcük yok; deniz bir addır.
Dün, Bugün, Yarın
Eylem, işin ne zaman yapıldığını da söyler. Masaya üç kâğıt koyun: DÜN · ŞİMDİ · YARIN.
(1) "Resim yaptım." → dün kâğıdına (iş bitti)
(2) "Resim yapıyorum." → şimdi kâğıdına (iş sürüyor)
(3) "Resim yapacağım." → yarın kâğıdına (iş daha olmadı)
Sözcüğün sonundaki ses ipucu verir: -dı, -di geçmişi; -yor şimdiyi; -acak, -ecek geleceği anlatır.
Zaman sözcüğü ile eylem birbirine uymalıdır. "Yarın kuzenim bize geldi." cümlesi neden tuhaf? "Yarın" gelecek diyor, "geldi" geçmiş diyor. Doğrusu: "Yarın kuzenim bize gelecek."
Kıpırdamadan da Eylem Olur
Her eylem bir hareket değildir. "Çiçek soldu." cümlesinde kimse koşmadı, zıplamadı; ama bir şey oldu. "Bebek büyüdü", "Buz eridi", "Kedi uyudu" da böyledir. Bunlara oluş bildiren eylem denir.
Olumsuz söylenen iş de eylemdir. Annesi "Brokoliyi yedin mi?" diye sorar, çocuk "Yemedim." der. "Yemedim" sözcüğü de bir eylemdir; yalnızca işin yapılmadığını söyler.
"Yemek" Hem Ad Hem Eylem
Çocuklar "-mek ile biten her sözcük eylemdir" sanıyor. "Yemek hazır." cümlesinde yemek, tabaktaki şeyin adıdır. "Elmayı yemek istiyorum." cümlesinde ise yapılacak iştir. Karar yine cümleye bakılarak verilir: Bir iş mi anlatılıyor, bir şey mi?
Sofrada Eylem Avı
- Bugün ne yaptın? Akşam yemeğinde herkes bir cümle söylesin: "Bahçeyi suladım." Çocuk her cümledeki eylemi bulsun.
- Say bakalım: "Mert eve geldi, çantasını astı ve ellerini yıkadı." Kaç eylem var? Cevap: 3 (geldi, astı, yıkadı). Sonra daha uzun bir cümle deneyin: "Ela kalktı, dişlerini fırçaladı, saçını taradı ve 2 dilim ekmek yedi." Cevap: 4 eylem.
- Zaman şeridi: Bir eylemi seçin, çocuk üç zamanda da söylesin: okudum, okuyorum, okuyacağım.
Sık sorulanlar
Bir sözcüğün eylem olduğu nasıl anlaşılır?
Sonuna -mek ya da -mak eklenir. "Koşmak" gibi anlamlı bir sözcük çıkıyorsa eylemdir.
"Dün" sözcüğüyle hangi eylem kullanılır?
Geçmiş zamanlı eylem kullanılır: "Dün parka gittim."
"Gelmedim" bir eylem midir?
Evet. Olumsuz söylenen iş de eylemdir; yalnızca işin yapılmadığını bildirir.
"Yemek" her zaman eylem midir?
Değildir. "Yemek soğudu." cümlesinde yemek bir addır.