Pandomim: Canlandırılabiliyorsa Eylemdir
Çocuğunuza bir kâğıda yazdığınız sözcüğü sözsüz canlandırmasını söyleyin. "Zıplamak" kolay: zıplar. "Uyumak" kolay: gözlerini kapar. Peki "masa"? Canlandıramaz; masa yapılan bir iş değil, bir varlıktır.
Canlandırılabilen sözcükler çoğu zaman eylemdir. Eylem, iş, oluş ya da hareket bildiren sözcüktür; eyleme fiil de denir.
-mak, -mek Sınaması
Oyunun kâğıt üstündeki karşılığı şudur: sözcüğün köküne -mak ya da -mek ekleyin.
(1) koş → koşmak ✓
(2) çiz → çizmek ✓
(3) kalem → kalemmek ✗
(4) büyü → büyümek ✓ (bir oluş: fidan büyür)
4. örnek önemli: büyümek canlandırılması zor bir eylemdir ama yine eylemdir. Oluş bildiren eylemler (büyümek, solmak, sararmak) gözle hemen görülmez, zamanla olur.
Dün, Şimdi, Yarın
Eylem, işin ne zaman yapıldığını da söyler. "Oku" kökünü zamanlara taşıyalım:
Dün kitap okudum: geçmiş zaman
Şu an kitap okuyorum: şimdiki zaman
Yarın kitap okuyacağım: gelecek zaman
Her gece kitap okurum: geniş zaman (alışkanlık)
Cümledeki "dün, şimdi, yarın, her gün" gibi sözcükler de zamanı bulmaya yardım eder.
Testlerde bir zaman şeridi verilir: dün – bugün – yarın. "Dün akşam kardeşimle yapboz yaptık." cümlesindeki eylem şeridin neresine yazılır? "Yaptık" geçmiş zamandır; şeridin "dün" ucuna yazılır. "Gelecek hafta dedemler gelecek." cümlesi ise "yarın" ucuna gider.
Yapmadı da Bir Eylemdir
"Zeynep ödevini bitirmedi." cümlesinde iş yapılmamış ama "bitirmedi" yine bir eylemdir. Olumsuzluk eki -ma / -me kökün hemen arkasına gelir: gel-me-di, yaz-ma-yacak.
Olumsuz eylem de zaman taşır: "gelmedi" geçmiş, "gelmiyor" şimdiki, "gelmeyecek" gelecek zamandadır. Olumsuzluk eki zaman ekinden önce gelir.
Koşu ile Koşmak Aynı Şey mi?
Sık yapılan hata, eylemden türeyen adı eylem sanmaktır. "Koşu" bir yarışın adıdır: "Koşu 9'da başlayacak." "Koşmak" ise yapılan iştir. "Yazı" ile "yazmak", "çizgi" ile "çizmek" de böyledir.
Ayırmak için sözcüğe "ne?" diye sorun: "Ne başlayacak? Koşu." Cevap bir varlığı ya da bir şeyin adını gösteriyorsa ad vardır; eylem ise cümlede işi yapan sözcüktür, çoğunlukla sondadır.
Anne-Baba İçin Kısa Rehber
- Akşam yemeğinde herkes gününden 3 eylem söylesin: "yürüdüm, okudum, güldüm."
- Aynı cümleyi üç zamana çevirin: "Parkta oynadım / oynuyorum / oynayacağım."
- Pandomim kartlarına 1 hileli kart ekleyin (kapı, bulut gibi). Çocuk "Bu eylem değil!" diyebiliyorsa konuyu kavramıştır.
Sık sorulanlar
Eylem nasıl bulunur?
Sözcüğe -mak/-mek eklenir; anlamlı bir iş çıkıyorsa eylemdir: gel → gelmek.
Geniş zaman ne anlatır?
Her zaman ya da alışkanlıkla yapılan işi: "Her sabah süt içerim."
Olumsuz eylem nasıl yapılır?
Köke -ma/-me eki getirilir: gelmek → gelmedi, yazmak → yazmayacak.