Hava Durumu Sunucusu Üç Günü Anlatıyor
Akşam haberlerinde sunucu şöyle konuştu:
(1) "Dün kentimizde yağmur yağdı.
(2) Şu anda kuzeyden soğuk bir rüzgâr esiyor.
(3) Yarın sıcaklık 4 dereceye düşecek.
(4) Bu mevsimde dağlarda her yıl kar görülür."
Altı çizili sözcüklerin hepsi bir iş ya da oluş bildiriyor. Bunlar eylemdir (fiil). Eylemi bulmanın kısa yolu: sözcüğün köküne "-mak, -mek" ekleyin. "Yağmak, esmek, düşmek, görülmek" anlamlıysa elinizde bir eylem var.
Eylem her zaman gözle görülen bir hareket değildir. "Bebek uyudu.", "Yapraklar sarardı.", "Fidan 2 yılda büyüdü." cümlelerinde kimse koşmuyor ama bir oluş var. Uyumak, sararmak, büyümek de eylemdir.
Dört Zaman, Dört Ek
Sunucunun dört cümlesi dört farklı zamanı gösteriyor:
(1) geçmiş zaman: yağdı → iş bitmiş
(2) şimdiki zaman: esiyor → iş şu an sürüyor
(3) gelecek zaman: düşecek → iş henüz olmadı
(4) geniş zaman: görülür → iş her zaman, alışkanlık olarak oluyor
Testte "dün, şimdi, yarın, her gün" gibi sözcükler ipucudur. Ama ipucu sözcük her zaman cümlede olmaz; o zaman eke bakılır.
Kim Yaptı? Kişi Ekleri
Eylemin sonundaki ek işi kimin yaptığını söyler:
okudum (ben) · okudun (sen) · okudu (o) · okuduk (biz) · okudunuz (siz) · okudular (onlar)
Bu yüzden "Okudum." tek sözcüklük bir cümledir; kimin okuduğu ekten anlaşılır.
Olumsuz ve Soru Biçimi
İşin yapılmadığını "-ma, -me" eki gösterir: yağmadı, esmiyor, düşmeyecek.
Soru için "mı, mi, mu, mü" kullanılır ve ayrı yazılır: "Yarın kar yağacak mı?"
Sık Yapılan Hata
Birincisi: şimdiki zaman ile geniş zamanı karıştırmak. "Dedem gazete okuyor." şu an olan bir iş. "Dedem her akşam gazete okur." bir alışkanlık. Çocuklar ikisine de "şimdi" diyor; "her akşam" ipucunu gösterin.
İkincisi: aynı kökten gelen adı eylem sanmak. "Mağazadan mavi boya aldık." cümlesinde "boya" bir malzemenin adıdır; ortada iş yok. "Duvarı maviye boyadı." cümlesinde ise iş var. Sözcüğün cümlede ne yaptığına bakın: iş bildiriyorsa eylemdir.
Üçüncüsü: soru ekini bitişik yazmak. ✗ "Geldimi?" → ✓ "Geldi mi?"
Evde: Günün 3 Cümlesi
- Akşam yemeğinde çocuk 3 cümle kursun: dün ne yaptı, şu an ne yapıyor, yarın ne yapacak.
- Bir yemek tarifinde eylemleri sayın. 10 satırlık bir tarifte genellikle 8-10 eylem çıkar: doğra, kavur, ekle, karıştır.
- Çocuğun kurduğu bir cümleyi olumsuz ve soru biçimine çevirsin.
Mini soru: "Kardeşim her sabah süt içer." cümlesindeki eylem hangi zamandadır? Cevap: Geniş zaman; bir alışkanlık anlatılıyor.
Sık sorulanlar
Bir sözcüğün eylem olduğunu nasıl anlarım?
Köküne "-mak, -mek" ekleyin. "Koşmak, yazmak" gibi anlamlı bir sözcük çıkıyorsa eylemdir.
Soru eki nasıl yazılır?
Her zaman ayrı yazılır: "Geldi mi?", "Okuyor musun?"