Çatı Nedir?
Yüklemin özne ve nesneyle kurduğu ilişkidir. İki ayrı eksende incelenir:
Özneye göre: etken – edilgen (ayrıca dönüşlü, işteş)
Nesneye göre: geçişli – geçişsiz
Bir yüklem aynı anda hem özneye hem nesneye göre incelenir; ikisi ayrı sorulardır.
Etken ve Edilgen
Etken: işi yapan bellidir. "Ali camı kırdı."
Edilgen: işi yapan belli değildir, özne etkilenendir. "Cam kırıldı."
Ayırt etme: yükleme -l- ya da -n- eki gelmişse ve "kim yaptı?" sorusunun yanıtı cümlede yoksa edilgendir.
Geçişli ve Geçişsiz
Ölçüt tek: yüklem nesne alabiliyor mu?
Yükleme "neyi / kimi" sorusunu sor. Anlamlı yanıt geliyorsa geçişli, gelmiyorsa geçişsizdir.
"Kitabı okudu" → neyi okudu? kitabı ✓ geçişli
"Sabaha kadar uyudu" → neyi uyudu? ✗ geçişsiz
Önemli: nesnenin cümlede yazılı olması şart değil, alabilir olması yeter. "Okudu" geçişlidir.
Sık Yapılan Hata
Edilgen cümlelerde özneyi nesne sanmak. "Cam kırıldı" cümlesinde "cam" öznedir — işi yapan değil, etkilenen öznedir. Edilgen cümlede nesne bulunmaz.
İkinci hata: dönüşlü ile edilgeni karıştırmak. "Çocuk yıkandı" cümlesinde işi kendisi yapıyorsa dönüşlü, başkası yıkadıysa edilgendir; bağlam belirler.
Sık sorulanlar
Geçişli mi geçişsiz mi nasıl anlarım?
Yükleme "neyi/kimi" diye sor. Anlamlı bir yanıt alabiliyorsan geçişli, alamıyorsan geçişsizdir.
Edilgen cümlede nesne olur mu?
Hayır. Edilgen çatıda nesne özne konumuna geçer; cümlede ayrıca nesne bulunmaz.