8. Sınıf Fiilimsiler — Konu Anlatımı

Fiilimsi Nedir?

Fiilimsiler, fiil kök ya da gövdelerine getirilen özel eklerle oluşan ve cümlede isim, sıfat ya da zarf görevinde kullanılan sözcüklerdir. Fiilden türedikleri için hâlâ bir iş, oluş ya da hareket bildirirler; ancak çekimli fiil gibi kip ve kişi eki almazlar. Bu yüzden fiilimsi, anlamıyla fiile, cümledeki göreviyle isim soylu sözcüklere yakındır.

Fiilimsilerin iki önemli özelliği vardır. Birincisi, fiil kökenli oldukları için olumsuz yapılabilirler: gelen → gelmeyen, koşarak → koşmayarak. İkincisi, kendilerine bağlı sözcüklerle birlikte bir yan cümle kurarlar. "Sabah erkenden kalkan öğrenciler" öbeğinde "kalkan" sözcüğü, "sabah erkenden" sözcüklerini kendine bağlayarak küçük bir yargı taşır; ama tek başına bir cümle oluşturamaz. Fiilimsiler üç türe ayrılır.

İsim-Fiiller

Eylemi bir varlığın adı gibi kullanır. Ekleri: -ma/-me, -mak/-mek, -ış/-iş (-ş).

• "Her sabah yürümek ona iyi geliyor." (Yürümek, cümlenin öznesidir.)
• "Resim yapmayı çocukluğundan beri seviyor."
• "Göçmen kuşların uçuşu hepimizi büyüledi."
• "Yarışmaya katılman bizi çok sevindirdi."

İsim-fiiller tıpkı isimler gibi hâl, iyelik ve çoğul eki alabilir: yürüyüşlerimiz, gelmesi, okumaya.

Sıfat-Fiiller

Bir ismi niteleyen fiilimsilerdir. Ekleri: -an/-en, -ası/-esi, -maz/-mez, -ar/-er (-r), -dık/-dik, -acak/-ecek, -mış/-miş.

• "Kırılan vazoyu annem yapıştırdı."
• "Tepeden görülesi bir manzarayla karşılaştık."
• "Bitmez bir sabırla sırasını bekledi."
• "Komşumuz bizi her zaman güler yüzle karşılar."
• "Geçen yaz gittiğimiz kampı çok özledim."
• "Okunacak kitapları masaya dizdim."
• "Solmuş yaprakları bahçeden topladık."

Sıfat-fiilin nitelediği isim düşerse sıfat-fiil adlaşır: "Yarışmayı kazananlar ödülünü aldı." Burada "kazananlar", kazanan öğrencileri karşılar; tür yine sıfat-fiildir.

Zarf-Fiiller

Yüklemin nasıl, ne zaman ya da hangi koşulda gerçekleştiğini bildirir; cümlede zarf görevindedir. Başlıca ekleri: -ıp/-ip, -arak/-erek, -ınca/-ince, -madan/-meden, -ken, -alı/-eli, -dıkça/-dikçe, -a…-a, -r…-maz, -casına/-cesine.

• "Kapıyı çalıp içeri girdi."
• "Merdivenleri koşarak çıktı."
• "Zil çalınca herkes sınıfa döndü."
• "Bu şehre taşınalı iki yıl oldu."
• "Bebek düşe kalka yürümeyi öğrendi."
• "Eve gelir gelmez ödevinin başına oturdu."

Zarf-fiiller çoğul ya da hâl eki almaz; bu özellik onları isim-fiillerden kolayca ayırır.

Adım Adım Çözümlü Örnekler

Örnek 1. "Kütüphaneden aldığım kitabı okumaya başlayınca zamanın nasıl geçtiğini anlamadım." cümlesindeki fiilimsileri bulalım.

1. Önce yüklemi ayır: "anlamadım" kip ve kişi eki almıştır, çekimli fiildir; fiilimsi sayılmaz.
2. "aldığım": al- fiiline -dık eki gelmiş, "kitabı" ismini niteliyor → sıfat-fiil.
3. "okumaya": oku- fiiline -ma eki gelmiş, neye başlandığını bildiren bir isim gibi kullanılmış → isim-fiil.
4. "başlayınca": başla- fiiline -ınca eki gelmiş, "ne zaman?" sorusunu karşılıyor → zarf-fiil.
5. "geçtiğini": geç- fiiline -dık eki gelmiş; isim gibi kullanılarak nesne olmuş → adlaşmış sıfat-fiil.

Sonuç: cümlede dört fiilimsi vardır ve her biri ayrı bir yan cümle kurar.

Örnek 2. Aşağıdakilerin hangisinde altı çizili sözcük fiilimsi değildir?
A) Bahçede oynayan çocuklar ıslandı.
B) Yemekten sonra dondurma yedik.
C) Eve dönünce seni arayacağım.
D) Kitap okumak ufkunu genişletir.

Çözüm: Her seçeneğe olumsuzluk testini uygula. "oynamayan çocuklar", "dönmeyince", "okumamak" anlamlıdır; eylem anlamı sürer. B'de ise "dondurma" bir tatlının adıdır; "dondurmama yedik" denemez. Sözcük kalıplaşıp isim olmuştur. Yanıt B.

Sık Karıştırılanlar

• Fiilimsi mi, çekimli fiil mi? -mış, -acak, -ar, -maz ekleri hem sıfat-fiil hem kip eki olabilir. "Kardeşim yarın gelecek." cümlesinde sözcük yüklemdir ve kişi bildirir, çekimli fiildir. "Gelecek misafirler için hazırlık yaptık." cümlesinde ise bir ismi niteler, sıfat-fiildir.
• İsim-fiil "-ma" ile olumsuzluk eki "-ma": "Onda kitap okuma alışkanlığı var." cümlesinde "okuma" bir etkinliğin adıdır, isim-fiildir. "Karanlıkta kitap okuma!" cümlesinde ise olumsuz emir vardır; sözcük yüklemdir. Sesli okuyunca fark belirginleşir: olumsuzlukta vurgu kökte kalır (OKUma), isim-fiilde son heceye kayar (okuMA).
• Kalıplaşmış sözcükler: dondurma, dolma, kavurma, çakmak, dolmuş, yazar gibi sözcükler artık birer varlık adıdır. Ama bağlam değişirse fiilimsi olabilirler: "Suyu dondurma işlemi uzun sürdü."
• "-ken" eki isimlere de gelir: "Çocukken bu parkta oynardık." cümlesindeki "çocukken" isimden türemiştir, fiilimsi değildir. "Okula giderken" ise fiilden türediği için zarf-fiildir.

LGS'de Nasıl Sorulur?

LGS'de fiilimsi soruları çoğunlukla numaralanmış cümleler ya da kısa bir paragraf üzerinden gelir. Sık görülen kalıplar şunlardır:

• "Numaralanmış cümlelerin hangisinde farklı türde bir fiilimsi kullanılmıştır?"
• "Hangi cümlede sıfat-fiil yoktur?"
• Bir metindeki fiilimsilerin türlerini gösteren tabloyu doğru doldurma.

İzlenecek yol: önce yüklemleri ele, sonra aday sözcüklere olumsuzluk testini uygula, en son görevini sor. Sözcük bir varlığın adıysa isim-fiil, bir ismi niteliyorsa sıfat-fiil, yüklemin nasıl ya da ne zaman yapıldığını anlatıyorsa zarf-fiildir.

Kısa Özet

• Fiilimsi, fiilden türeyen ama kip ve kişi eki almayan sözcüktür.
• İsim-fiil: -ma, -mak, -ış · Sıfat-fiil: -an, -ası, -maz, -ar, -dık, -acak, -mış · Zarf-fiil: -ıp, -arak, -ınca, -madan, -ken, -alı, -dıkça.
• Olumsuzluk testi ve bağlam, kalıplaşmış isimleri fiilimsilerden ayırır.

Sık sorulanlar