6. Sınıf İsimler — Konu Anlatımı

Kayıp Eşya Dolabından Çıkanlar

Bir vapur iskelesinin kayıp eşya dolabını açtığımızı düşünelim. İçinden 1 şemsiye, 2 eldiven, 3 anahtar ve üstünde "Defne" yazan bir matara çıkıyor.

Listedeki her sözcük bir varlığı karşılıyor: şemsiye, eldiven, anahtar, matara. Varlıklara ve kavramlara verilen bu adlara isim (ad) diyoruz.

Peki dolabın içinde "özlem" diye bir şey bulabilir miyiz? Bulamayız, ama "özlem" de bir isimdir. Neden? Çünkü isim yalnızca elle tutulan varlığın değil, zihinde yaşayan kavramın da adıdır. İsimleri ayırmanın ilk ölçütü buradan çıkar:

• Somut isim: beş duyudan en az biriyle algılanır: şemsiye, rüzgâr, düdük sesi, koku.
• Soyut isim: duyularla algılanmaz, yalnız zihinde vardır: özlem, merak, cesaret, dostluk.

Küçük bir soru: "düdük sesi" somut mudur? Evet. Sesi göremeyiz ama kulağımızla duyarız. 5 duyudan 1 tanesi yeter.

Etiketteki Ad: Özel mi, Cins mi?

Dünyada milyonlarca matara var; ama "Defne" adı bu matarayı tek bir kişiye bağlıyor. Tek bir varlığa verilen ada özel isim, aynı türden bütün varlıkları karşılayan ada cins isim deriz.

• matara, iskele, vapur, şehir, göl → cins isim
• Defne, Van Gölü, Karadeniz, Bursa, Kızılırmak → özel isim

Özel isimler büyük harfle başlar; aldıkları çekim ekleri kesmeyle ayrılır: Defne'nin, Bursa'ya.

Sınavların sevdiği tuzak şurada. "Ordu" sözcüğüne bakın:

(1) Yazın Ordu'ya teyzemizi görmeye gittik → il adı, özel isim
(2) Ordu sabaha karşı sınıra doğru yürüdü → asker topluluğu, cins isim

Demek ki bir sözcüğün türü sözlükten ezberlenmez, cümledeki anlamından okunur. "Deniz", "Çiçek", "Aslan" da hem kişi adı hem cins isim olabilir.

Bir Tane, Birden Çok, Bir Arada

Dolaptaki eldivenleri sayalım. "Eldiven" tekil, "eldivenler" çoğuldur; çoğul eki -ler/-lar'dır. Üçüncü bir grup daha var: topluluk isimleri. Bunlar ek almadan birden çok varlığı anlatır: sürü, ordu, orman, takım, koro, deste, kurul.

"Bir deste gül" derken tek sözcük söylüyoruz, oysa elimizde 10 gül var. "Takım" sözcüğü sahadaki 11 oyuncuyu birden karşılar. Bu isimler de istenirse çoğul eki alabilir: takımlar, sürüler.

-ler eki her zaman "birden çok" demek mi? Hayır:

• "Selinler karşı apartmana taşınmış." → Selin'in ailesi
• "Saat 3'lerde uğrarım." → yaklaşık bir zaman
• "Vapurlar bu sabah sisten kalkamadı." → gerçekten birden çok vapur

İki İsim Yan Yana: Tamlamalar

İskele görevlisi kutulara etiket yazarken hep iki ismi yan yana getiriyor: "Defne'nin matarası", "vapur bileti", "deri eldiven". Bunlar isim tamlamasıdır. Öndeki isme tamlayan, arkadakine tamlanan denir.

• Belirtili: tamlayan -ın, tamlanan -ı alır: iskelenin kapısı. Belli bir iskeleden söz edilir.
• Belirtisiz: yalnız tamlanan ek alır: iskele kapısı, vapur bileti. Tür bildirir.
• Takısız: ikisi de ek almaz: deri eldiven, çelik kapı. Tamlayan çoğu zaman neyden yapıldığını söyler.
• Zincirleme: taraflardan biri kendisi bir tamlamadır: iskele kapısının kilidi.

Bir deneme: "iskelenin bekleme salonu" hangi türdür? "Bekleme salonu" kendi başına belirtisiz bir tamlama; önüne "iskelenin" gelmiş. O hâlde zincirleme tamlamadır.

Hâl Ekleri İsmi Nereye Götürür?

İsim cümleye girince çoğu zaman bir hâl eki alır. 4 ekin adı, yaptığı işi anlatır:

1. -ı/-i (belirtme): Anahtarı buldum.
2. -a/-e (yönelme): Anahtarı dolaba koydum.
3. -da/-de (bulunma): Anahtar dolapta duruyor.
4. -dan/-den (ayrılma): Anahtarı dolaptan aldım.

Dört cümlede de "dolap" aynı dolaptır; değişen yalnızca sözcüğün cümledeki görevidir. Bu yüzden hâl ekleri çekim eki sayılır. "Bileti kartla ödedim" cümlesindeki -la ise araç bildirir: ödeme kart aracılığıyla yapılmıştır.

Köprü: Testte Öteki Sözcük Türleri Neden Var?

Bu konunun testinde isim sorularının yanında sıfatı, zamiri, zarfı ve bağlacı soran sorular da göreceksiniz. İsmi bulmanın en kısa yolu onu komşularından ayırmaktır. Şu 4 soruyu sırayla sorun:

1. İsim: bir varlığın ya da kavramın adı mı? (bilet, iskele, sevinç)
2. Sıfat: ismin önünde durup onu niteliyor ya da belirtiyor mu? (uzun kuyruk, iki bilet, bu vapur)
3. Zamir: ismin yerini mi tutuyor? ("O bugün iskeleye uğramadı.")
4. Zarf: fiili "nasıl, ne zaman" sorusuyla açıklıyor mu? ("Vapur hızlı yanaştı.", "Yarın döneceğim.")

"Yarın" çift yönlüdür: "Yarın döneceğim." cümlesinde zarf, "Yarın bayram." cümlesinde bir günün adı, yani isimdir. Sıfat, zamir ve bağlacın ayrıntısı kendi anlatımlarında.

Sık Yapılan Hatalar

1. Topluluk ismini çoğul sanmak. Çoğu öğrenci "sürü" sözcüğünü çoğul sayıyor, çünkü içinde çok koyun var. Oysa sözcük çoğul eki almamıştır; tekildir, topluluk ismidir. Çoğulu "sürüler"dir.

2. Takısız tamlamayı sıfat tamlaması sanmak. "Deri eldiven" ile "kalın eldiven" aynı kalıpta görünür. Soru sorun: Eldiven neden yapılmış? Deriden → isim tamlaması. Eldiven nasıl? Kalın → sıfat tamlaması. "Deri" bir maddenin adı, "kalın" bir özelliktir.

3. Sesi ve kokuyu soyut sanmak. Göremediğimiz her şey soyut değildir. Ses kulakla, koku burunla algılanır; ikisi de somuttur.

Kendin Dene

Şu 4 sözcüğün türünü yazın: (1) cesaret, (2) Kızılırmak, (3) koro, (4) çınar.

Cevaplar: 1 soyut isim; 2 özel isim; 3 topluluk ismi; 4 cins ve somut isim.

Sınav ipucu: soru kökünde "çokluk eki almadığı hâlde" ifadesini görürseniz aranan topluluk ismidir. "Belli bir ilgiyle birleşen iki isim" ifadesi ise tamlama sorusunun işaretidir.

Sık sorulanlar