5. Sınıf Kök ve Ekler — Konu Anlatımı

Sözcüğü Sondan Sökmek

"Evlerimizde" sözcüğünü bir oyuncak gibi parçalarına ayıralım. İşe sondan başlıyoruz:

evlerimizde → evlerimiz → evler → ev

Anlamlı olup daha fazla bölünemeyen son parça "ev"dir. İşte bu parçaya kök diyoruz. Sözcük, kökün üzerine 3 ek almış: -ler, -imiz, -de.

Neden sondan? Çünkü ekler köke hep sağdan, arka arkaya eklenir. Sondan sökmek, onları takıldıkları sıranın tersiyle çıkarmaktır.

İsim Kökü mü, Fiil Kökü mü?

Kök ya bir varlığı ya da bir işi karşılar.

İsim kökü: göz, taş, tuz, yol, kitap
Fiil kökü: gel-, yaz-, sev-, bil-, oku-

Kararsız kaldığınızda köke -mak/-mek ekleyin. "Yazmak", "sevmek" anlamlı → fiil kökü. "Taşmak" anlamlı ama bambaşka bir iştir; "taşlık" sözcüğündeki kök bir varlık olan "taş"tır. Bu yüzden testi uygularken sözcüğün asıl anlamına sadık kalın.

Bir soru: (1) yazıcı, (2) gözlük, (3) tuzluk, (4) taşlık sözcüklerinden hangisinin kökü fiildir? Cevap birkaç satır aşağıda.

Çekim Eklerinin Görev Tablosu

Çekim ekleri sözcüğün anlamını değiştirmez; sözcüğe cümlede bir görev verir. "Kitaplar" hâlâ kitaptır, sadece sayısı değişmiştir.

• Çoğul eki (-lar/-ler): kitaplar, evler
• İyelik ekleri: kilimimiz (bizim kilimimiz), çantan (senin çantan). Kime ait olduğunu söyler.
• Hâl ekleri: -i (evi), -e (eve), -de (evde), -den (evden). Yer, yön ya da uzaklaşma anlamı katar.
• Fiilin çekim ekleri: "yaz-ıyor-du" → -ıyor şimdiki zamanı, -du geçmişi bildirir; "geldi-m" → -m birinci kişiyi (ben) gösterir.

"Defteri çantadan çıkardım." cümlesinde -dan uzaklaşma anlamı katar. "Çantayı masaya bıraktım." cümlesinde -ya yönelme bildirir.

Soruların Cevabı ve Bir Tuzak

Az önceki sorunun cevabı: (1) yazıcı. Kökü "yaz-" bir iştir; öteki üç sözcüğün kökü (göz, tuz, taş) birer varlıktır.

Sık yapılan hata: Kökü fazla uzun ya da fazla kısa almak. Bir öğrenci tablosuna "başlık → başlı" yazmış. Oysa "başlı" hâlâ bölünebilir; kök baştır. "Gelecek" sözcüğünde de kök "gele" değil, gel-dir.

İkinci karışıklık: "kitaplar" ile "kitaplık" sözcüklerinin eklerini aynı türden sanmak. "-lar" anlamı değiştirmez (çekim eki). "-lık" ise kitap koymaya yarayan yeni bir eşya üretir; bu bir yapım ekidir ve ayrı bir konuda ayrıntısıyla işlenir.

Kök Ek Alınca Kılık Değiştirirse

Bazen kök, ek aldıktan sonra tanınmaz hâle gelir. "Kitabım" sözcüğünü sökünce elimizde "kitab" kalıyor. Böyle bir sözcük yok ki! Ne oldu?

"Kitap" sözcüğü ünlüyle başlayan bir ek alınca sonundaki p sesi b sesine dönüşmüştür. Kökü yazarken sözcüğün ek almamış hâline dönmeniz gerekir: kök "kitap"tır. Aynı durum şu sözcüklerde de görülür:

• ağacı → ağaç (ç, c olmuş)
• kanadı → kanat (t, d olmuş)
• ağzı → ağız (ı sesi düşmüş)

Bu değişimlerin adları ses bilgisi konusunda öğretilir. Kök bulurken bilmeniz gereken tek şey şu: sözcüğün yalın hâlini sesli söyleyin, kökü o hâlden yazın.

Üç Adımlık Ek Sayma

Sınavda "Bu sözcük kaç ek almıştır?" sorusu çıkarsa şu sırayı izleyin:

(1) Kökü bulun. (2) Kalan parçayı sondan başlayarak eklere ayırın. (3) Her ekin ne iş yaptığını kendinize söyleyin; görev söyleyemediğiniz parça ek değildir.

Örnek: "yazıyordu" → yaz- (kök) + -ıyor (şimdiki zaman) + -du (geçmiş) → 2 ek.

Biraz daha uzun sözcüklerle çalışalım:

• gözlerimizden → göz + -ler + -imiz + -den → 3 ek (çokluk, iyelik, uzaklaşma)
• okuyorlar → oku- + -yor + -lar → 2 ek (zaman, kişi)
• kitabımda → kitap + -ım + -da → 2 ek (iyelik, bulunma)
• geldik → gel- + -di + -k → 2 ek (geçmiş zaman, "biz")

Dikkat: "okuyorlar" sözcüğündeki -lar, "kitaplar"daki gibi çokluk bildirmiyor mu? Bildiriyor, ama fiile geldiği için işi yapanların "onlar" olduğunu gösterir. Aynı biçimdeki ek isimde ve fiilde farklı bilgi taşıyabilir.

Siz deneyin: "Çocuklar bahçeden içeri girdi." cümlesinde "bahçeden" sözcüğü kaç ek almıştır ve bu ek sözcüğe hangi anlamı katar? Cevap: 1 ek (-den); uzaklaşma bildirir.

Mini uygulama. Aşağıdaki 4 sözcüğün kökünü ve türünü yazın, sonra cevaplarla karşılaştırın.

(1) yolcular (2) sevgimiz (3) bildiler (4) ağaçlarda

Cevaplar: yol (isim kökü) · sev- (fiil kökü) · bil- (fiil kökü) · ağaç (isim kökü). "Yolcular" ve "sevgimiz" sözcüklerinde kökten hemen sonra yeni sözcük yapan bir ek (-cu, -gi) var; o ekleri bir sonraki konu olan yapım eklerinde tanıyacaksınız.

Sık sorulanlar