Üç Ana Grup
Öyküleyici (kurmaca) metinler: hikâye, roman, masal, tiyatro. Olay, kişi, zaman ve mekân bulunur.
Bilgilendirici metinler: makale, deneme, anı, haber, biyografi. Amaç bilgi vermek ya da düşünce paylaşmaktır.
Şiir: dizelerle yazılır, ölçü ve uyak bulunabilir; duygu ve imge öne çıkar.
Bilgilendirici Türleri Ayırma
Makale: bir düşünceyi kanıtlarla savunur, nesneldir.
Deneme: yazar kendi düşüncesini kanıtlama kaygısı olmadan paylaşır, özneldir.
Anı: yaşanmış olayın sonradan anlatımıdır.
Günlük: yaşandığı gün, tarih atılarak yazılır.
Haber: olayı olduğu gibi duyurur; 5N1K sorularını yanıtlar.
Ayırt Etme Yöntemi
Metnin türünü bulmak için üç soru yeter:
1. Kurmaca bir olay var mı? → varsa öyküleyici.
2. Yazar kendi görüşünü mü anlatıyor, kanıt mı sunuyor? → görüş ise deneme, kanıt ise makale.
3. Anlatılan geçmişte mi yaşanmış, bugün mü yazılmış? → geçmişse anı, bugünse günlük.
Sık Yapılan Hata
Anı ile günlüğü karıştırmak. Ölçüt aradan geçen zamandır: günlük yaşandığı gün, anı yıllar sonra yazılır. Günlükte tarih bulunur.
İkinci hata: birinci kişi anlatımı gördüğünde metni otomatik anı saymak. Hikâye ve roman da birinci kişiden anlatılabilir.
Sık sorulanlar
Makale ile deneme arasındaki fark nedir?
Makale bir düşünceyi kanıtlarla savunur ve nesneldir; deneme yazarın kişisel görüşünü kanıtlama kaygısı olmadan paylaşır ve özneldir.
Anı mı günlük mü nasıl anlarım?
Yazılma zamanına bak. Olay yaşandığı gün yazıldıysa günlük, aradan zaman geçtikten sonra anlatıldıysa anıdır.