Bir Kedi, Sekiz Metin
Sokağınızda bir kedi ağaca tırmandı ve inemedi. Sonunda itfaiye gelip onu kurtardı. Peki bu küçük olayı kim, nasıl yazar? Muhabir başka, şair başka, olayı gören bir çocuk başka biçimde yazar.
Metin türü dediğimiz şey tam olarak budur: aynı dünyayı anlatmanın farklı kalıpları. Aşağıda olayı 8 kez, 8 ayrı kalıpla yazdık. Her birinde türü ele veren işaretleri arayın.
Haber: Olan Biteni Duyurmak
Çınar Sokak'ta dün saat 17.30'da 8 metrelik bir ağaca tırmanan kedi, itfaiye ekiplerince kurtarıldı. Ekipler merdivenle ulaştıkları kediyi 20 dakikada yere indirdi.
Haber bir olayı olduğu gibi aktarır ve 5N1K sorularına cevap verir: ne oldu, nerede, ne zaman, nasıl, neden, kim? Yorum ve duygu içermez. "Zavallı kedicik" gibi bir ifade habere girmez.
Hikâye: Olay, Kişi, Yer, Zaman
Elif pencereden bakınca kediyi gördü. Minik hayvan en üst dalda titriyordu. Elif koşup dedesini çağırdı; dedesi hemen itfaiyeyi aradı...
Hikâyede 4 temel öge bulunur: olay (kedinin kurtarılması), kişiler (Elif, dede), yer (sokak, ağaç) ve zaman. Olay gerçekte yaşanmış olmasa da yaşanabilir türdendir. Anlatıcı olayın içinde olabilir ("ben") ya da dışarıdan anlatabilir ("o").
Masal ve Fabl: Olağanüstünün Kapısı
Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde, göğe kadar uzanan bir çınar varmış. Bir gün bu çınara konuşan bir kedi tırmanmış...
Masal tekerlemeyle başlar, zaman ve yer belirsizdir ("evvel zaman içinde"), olağanüstü olaylar ve varlıklar bulunur. Genellikle iyiler kazanır.
Kedi dala çıkınca "Buradan herkes bana hayran bakacak!" demiş. Aşağıdaki köpek gülmüş: "Çıkmayı bilen, inmeyi de bilmeli."
Fablda kahramanlar genellikle hayvanlardır, insan gibi konuşur ve davranırlar. Asıl ayırt edici özellik ise sondaki derstir: burada ders, gösteriş yapmadan önce sonunu düşünmektir.
Şiir: Dize, Dörtlük, Uyak
Tırmandı dala minik kedi,
Aşağı baktı, başı döndü,
Merdiven uzandı göklere dek,
Akşamla birlikte korkusu söndü.
Şiir dizeler hâlinde yazılır; her satır bir dizedir. Dizeler bir araya gelip bölüm oluşturur: yukarıdaki gibi 4 dizeden oluşan bölüme dörtlük denir. Dize sonlarındaki ses benzerliğine uyak (kafiye) denir: 2. ve 4. dizenin sonundaki "döndü – söndü" sözcükleri uyaklıdır.
Şiirin amacı bilgi vermek değil, bir duyguyu ya da hayali okura hissettirmektir. Haberde "kedi 20 dakikada indirildi" yazar; şiirde ise kedinin korkusu ve rahatlaması öne çıkar.
Tiyatro ve Günlük
(Sahne: bir sokak. Ortada büyük bir ağaç.)
ELİF — Dede, bak! Kedi inemiyor!
DEDE — Korkma kızım, hemen yardım çağırıyorum.
Tiyatro metni sahnede oynanmak için yazılır. Kişilerin konuşmaları adlarıyla verilir; ayraç içindeki yönergeler sahnenin ve hareketlerin nasıl olacağını söyler.
23 Eylül Çarşamba
Bugün okuldan dönerken ağaçta bir kedi gördüm. İtfaiyeciler onu kurtarınca içim rahatladı.
Günlük o gün yaşananların, aynı gün yazılmasıdır. Başında tarih bulunur, "ben" diliyle yazılır, duygular serbestçe anlatılır. Yıllar sonra geçmişi hatırlayarak yazılan metin ise anıdır.
Bilgilendirici Metin: Genel Doğru
Kediler tırmanmakta ustadır ama inmekte zorlanır, çünkü pençeleri geriye doğru kıvrıktır. Güvenle aşağı inmek için başları yukarıda kalacak biçimde, geri geri inmeleri gerekir.
Yukarıdaki metin belli bir kediyi değil, bütün kedileri anlatır. Bilgilendirici metin bir konuyu öğretmek için yazılır, kanıtlanabilir bilgiler verir ve tarihten bağımsızdır. Haber ise belirli bir günde olmuş belirli bir olayı duyurur. "Suyun deniz seviyesinde kaynama sıcaklığı 100 derecedir." cümlesi bilgilendirir; "Dün sabah dere taştı." cümlesi haber verir.
Sık Karıştırılan Çiftler
Sık yapılan hata 1: Kahramanı hayvan olan her metni fabl sanmak. Bilgilendirici bir kedi yazısında da hayvan vardır. Fabl olması için hayvanın insan gibi konuşması ve metnin bir ders vermesi gerekir.
Sık yapılan hata 2: Günlük ile anıyı karıştırmak. İkisi de "ben" diliyle yazılır. Farkı zamandadır: günlük aynı gün, anı yıllar sonra yazılır. Başında tarih olan, "bugün" diyen metin günlüktür. Mektup da "ben" diliyle yazılır ama bir alıcıya seslenir: hitapla başlar ("Sevgili Ayşe,"), gövdede asıl söz söylenir, kapanış ve imzayla biter. Tarih ve yer çoğunlukla sağ üst köşeye yazılır.
Sınav ipucu: Soruda metnin ilk satırları verildiyse işaretlere bakın. Tekerleme → masal. Ayraç içinde sahne yönergesi → tiyatro. Tarih ve "bugün" → günlük. Ne, nerede, ne zaman bilgileri → haber. Hangisi olduğunu hâlâ bulamadınız mı? Metnin amacına bakın: duyurmak mı, öğretmek mi, ders vermek mi, eğlendirmek mi?
Sık sorulanlar
Fabl ile masal arasındaki fark nedir?
Fablda kahramanlar genellikle konuşan hayvanlardır ve metin sonunda bir ders verir. Masal tekerlemeyle başlar, olağanüstü olaylar anlatır; zaman ve yer belirsizdir.
5N1K nedir?
Haber metninin cevapladığı altı sorudur: ne, nerede, ne zaman, nasıl, neden ve kim.
Günlük ile anı nasıl ayrılır?
Günlük yaşandığı gün, tarih atılarak yazılır. Anı ise yıllar sonra geçmiş hatırlanarak yazılır.