Koliye Ne Yazalım?
Taşınırken eşyalar kolilere konur, kolilerin üstüne ne olduğu yazılır. Bir koliyi açtık: içinde tabak, bardak, tencere, çatal var. Üstüne ne yazarız?
"Çatal" yazarsak eksik olur; kolide yalnız çatal yok. "Eşyalar" yazarsak her koliye uyar, hiçbir şey söylemez. "Mutfak Eşyaları" yazarsak tam oturur.
Metinler de böyledir. Metnin neyi anlattığına konu, üstüne yazılan kısa ada başlık denir. İyi başlık, koli etiketi gibi, içindekilerin hepsini kısaca söyler.
Bir Metin, Üç Başlık Adayı
"Karıncalar kışa yazdan hazırlanır. Buldukları tohumları sırtlarında yuvaya taşırlar. Tohumları yuvanın derin odalarında saklarlar. Kış gelince bu yiyeceklerle beslenirler."
Konusu nedir? Soru şu: "Bu 4 cümle neyi anlatıyor?" Cevap: karıncaların kışa hazırlanması.
Üç aday var:
(1) Hayvanlar → çok geniş; metin bütün hayvanları anlatmıyor.
(2) Tohum Taşıyan Karınca → çok dar; yalnız 2. cümleyi anlatıyor.
(3) Karıncaların Kış Hazırlığı → metnin tamamını kapsıyor. ✓
Tek bir doğru başlık yoktur. "Kışa Hazır Karıncalar" da bu metne uyar. Önemli olan, başlığın 4 cümlenin hepsini kapsamasıdır. Testte ise seçenekler arasından en uygun olan istenir; bu yüzden her seçenek "hepsini anlatıyor mu?" sorusuyla tek tek denenir.
En Çok Geçen Sözcük Başlık mıdır?
Çocuklar metinde en çok geçen sözcüğü hemen başlık sanıyor. Yukarıdaki metinde "tohum" 2 kez geçiyor, ama metin tohumları değil karıncaları anlatıyor. Sözcük sayısı ipucu olabilir, karar değildir.
İkinci sık hata ilk cümleyi olduğu gibi başlık yapmaktır. Başlık bir cümle değil, kısa bir addır. Çoğu zaman 2-4 sözcükten oluşur ve sonuna nokta konmaz.
Konuyu Bulan Soru
Konuyu bulmak için metni okuduktan sonra şu soruyu sorun: "Bu metni bir arkadaşına tek sözle anlatsan ne dersin?" Dedesinin her akşam masal anlattığı bir metin için çocuk "dedem" der, ama biraz düşününce "dedemin masalları" daha doğrudur. Konu, kişi ya da nesnenin kendisi değil, metinde onunla ilgili anlatılan şeydir.
Evde Başlık Oyunları
- Koli etiketi: Bir çekmeceyi açın. Çocuk içindekilere bakıp çekmeceye 2-3 sözcüklük bir etiket bulsun.
- Masala yeni ad: Okuduğunuz kısa bir masala çocuk yeni bir başlık koysun. Sonra gerçek başlıkla karşılaştırın; hangisi daha çok şey söylüyor?
- Üç aday: Siz bir paragraf okuyun ve 3 başlık önerin: biri çok geniş, biri çok dar, biri doğru. Çocuk doğruyu seçip nedenini söylesin.
Sık sorulanlar
Metnin konusu nasıl bulunur?
"Bu metin neyi anlatıyor?" diye sorulur. Cevap metnin tamamını kapsamalıdır.
İyi bir başlık nasıl olmalıdır?
Kısa olmalı ve metnin tamamını anlatmalıdır. Yalnız bir cümleyi anlatan başlık dar kalır.
Başlığın sonuna nokta konur mu?
Konmaz; çünkü başlık bir cümle değil, kısa bir addır.