8. Sınıf Noktalama İşaretleri — Konu Anlatımı

Bir Virgül Kimin Yardım Ettiğini Değiştirir

(1) Yaşlı adama yol gösterdi.
(2) Yaşlı, adama yol gösterdi.

Sözcükler aynı. Peki yol gösteren kim? (1) numaralı cümlede yaşlı olan, yardım alan kişidir: "yaşlı" sözcüğü "adam"ı niteliyor. (2) numaralı cümlede virgül "yaşlı" sözcüğünü özne yapıyor; yardım eden yaşlı kişidir.

Noktalama işaretleri bu yüzden süs değildir. Konuşurken sesimizle yaptığımız durakları ve vurguları yazıda işaretler taşır. Aşağıda işaretleri cümlenin neresinde durduklarına göre üç gruba ayırıyoruz: cümlenin sonunda, cümlenin içinde, sözcüğün yanında.

Cümlenin Sonunda: 4 Seçenek

• Nokta: tamamlanmış yargının sonuna konur. Ayrıca kısaltmalardan (Dr., vb.), sıra sayılarından (3. kat), saat ve tarihten (09.15, 19.05.1919) sonra kullanılır.
• Soru işareti: soru bildiren cümlenin sonuna konur. Bilgi kesin değilse yay ayraç içinde kullanılır: "Şair 1850 (?) yılında doğmuştur."
• Ünlem işareti: sevinç, korku, şaşkınlık, seslenme bildiren cümlelerden sonra konur: "Ne güzel bir gün!"
• Üç nokta: tamamlanmamış cümlenin sonuna ve sayılarak sürdürülebilecek örneklerin arkasına konur: "Elma, armut, ayva..."

Sık yapılan hata: Öğrenciler "mi" eki gördükleri her cümleye soru işareti koyuyor. "Gelecek mi gelmeyecek mi bilmiyorum." cümlesi soru sormuyor, bir bilgisizliği bildiriyor; sonuna nokta konur. Tersi de var: "Ne güzel bir gün" cümlesinde "ne" soru sözcüğü gibi görünür ama cümle şaşkınlık bildirir, soru işareti değil ünlem alır.

Bir de şu tuzak: üç nokta ile "vb." birlikte kullanılmaz. "Kalem, silgi, defter vb..." yanlıştır; ikisinden biri yeterlidir.

Cümlenin İçinde: Virgül, Noktalı Virgül, İki Nokta

Virgülün başlıca görevleri:

1. Eş görevli sözcükleri ayırır: "Çantama kitap, defter ve kalem koydum."
2. Sıralı cümleleri ayırır: "Zil çaldı, koridorlar doldu."
3. Hitaptan sonra konur: "Sevgili dedeciğim, mektubunu aldım."
4. Ara sözü ayırır: "Komşumuz, emekli bir öğretmen, bize satranç öğretti."
5. Karışıklığı önlemek için özneden sonra konur: yukarıdaki "Yaşlı, adama..." örneği.
6. "Evet, hayır, peki" gibi cevap sözlerinden sonra konur: "Peki, yarın konuşuruz."

Virgül nereye konmaz? "Ve" bağlacından önce ("kitap, defter, ve kalem" yanlış) ve ikilemelerin arasına ("yavaş, yavaş" yanlış, "yavaş yavaş" doğru).

Noktalı virgül, içinde zaten virgül olan sıralı cümleleri ayırmak için kullanılır: "Bahçede elma, armut, ayva; seralarda domates, biber vardı." Burada virgül iki ayrı işi aynı anda yapamayacağı için noktalı virgül devreye giriyor. Bir de ögeleri ayıran virgüllerden sonra tür bildiren grupları ayırır: "Erkek çocuklara Ali, Veli; kızlara Ayşe, Fatma adı verildi."

İki nokta, kendinden sonra açıklama, örnek ya da alıntı geleceğini gösterir: "Gezide üç şey şart: su, şapka, rahat ayakkabı." İki noktadan sonra cümle geliyorsa büyük harfle, sözcük ya da öbek geliyorsa küçük harfle devam edilir.

Sözcüğün Yanında: Tırnak, Kesme, Kısa Çizgi

Tırnak işareti başkasından aktarılan sözü, özellikle belirtilmek istenen sözcüğü ve kitap, dergi adlarını gösterir. Tırnak içindeki söze gelen ek kesmeyle ayrılmaz: "Mavi Defter"i iki günde bitirdim.

Kesme işareti özel ada, rakama ve kısaltmaya gelen çekim ekini ayırır: Rize'ye, 1923'te, TBMM'nin.

Kısa çizgi satır sonunda bölünen sözcüklerde, ara ve aralık anlatan sözlerde kullanılır: "1914-1918 yılları", "Ankara-Kayseri yolu", "9-10 yaşlarında".

Ayraç ve Ara Söz: Hangi İşaret?

Ara söz üç yoldan ayrılabilir: virgülle, kısa çizgiyle ya da yay ayraçla. Aradaki fark vurgudadır. "Komşumuz, emekli bir öğretmen, bize satranç öğretti." cümlesinde ara söz akışın içinde kalır. "Komşumuz -emekli bir öğretmen- bize satranç öğretti." cümlesinde biraz öne çıkar. Yay ayraç ise cümlenin dışında kalan bir açıklamayı taşır: "Kütüphane (2. kat) hafta sonu da açıktır."

Soru: "Yunus Emre (1240?-1320) Anadolu'da yaşamış bir halk ozanıdır." cümlesinde ayraç içindeki soru işareti ne anlatıyor? Cevap: doğum yılının kesin bilinmediğini. Kısa çizgi ise iki yıl arasındaki aralığı gösteriyor.

Onarım Alıştırması

Aşağıdaki 4 cümlede birer noktalama yanlışı var. Bul ve düzelt.

(1) Ankara'lı arkadaşım, yarın geliyor.
(2) Sabah erkenden kalktık, yavaş, yavaş yürümeye başladık.
(3) Acaba yarın hava güzel olacak mı bilmiyorum?
(4) Çantamda kalem, silgi, cetvel vb...

Cevaplar: (1) "Ankaralı" yazılır; yapım eki kesmeyle ayrılmaz, özneden sonraki virgül de gereksizdir. (2) İkilemede virgül olmaz: "yavaş yavaş". (3) Cümle soru sormuyor; sonuna nokta konur. (4) "vb." ile üç nokta birlikte kullanılmaz: "...cetvel vb. var."

LGS Metninde İşaret Yerleştirmek

Yeni nesil sorularda bir metne boşluklar açılır: "Numaralanmış yerlere sırasıyla hangi işaretler getirilmelidir?" Örnek:

"Kardeşim bana döndü ve şöyle sordu (1) 'Pazar günü bizimle gelecek misin (2)' Yanıt vermedim; sepette elmalar, armutlar (3) buzdolabında süt, peynir duruyordu. Kahvaltıya bir saat vardı (4)"

Çözüm yolu: her boşluğun sağına ve soluna bak. (1) alıntıdan önce → iki nokta. (2) aktarılan söz soru → soru işareti. (3) içinde virgül olan iki grup ayrılıyor → noktalı virgül. (4) tamamlanmış yargı → nokta.

Sınav ipucu: seçeneklerden birinde (3) numaralı yere virgül verilmişse cazip görünür. Ama virgülü koyduğunda "armutlar, buzdolabında" diye okunur ve iki grup birbirine karışır; işte noktalı virgülün var olma sebebi bu.

Sık sorulanlar