Geldi. Geldi? Geldi!
Aynı sözcüğü üç kez okuyun. "Geldi." düz bir sesle biter. "Geldi?" derken ses sonda yükselir, merak eder. "Geldi!" heyecanla söylenir. Sözcük aynı, işaret değişince okuyuş da anlam da değişti.
Noktalama işaretleri yazının ses ayarıdır. Okuyan kişiye nerede duracağını, nasıl söyleyeceğini gösterir.
7 İşaret, 7 Görev
(1) Nokta (.) Bildiren cümlenin sonunda durur: "Kar bütün gece yağdı."
(2) Virgül (,) Sıralanan sözcükleri ayırır: "Kalemliğe kalem, silgi ve cetvel koydum."
Seslenmeden sonra da gelir: "Ayşe, kapıyı kapat."
(3) Soru işareti (?) Soru cümlesinin sonuna konur.
(4) Ünlem (!) Sevinç, korku, şaşkınlık gibi güçlü duyguda: "Eyvah, süt taştı!"
(5) İki nokta (:) Sıralama başlamadan önce: "Bahçede üç ağaç var: çınar, erik
ve dut."
(6) Kesme işareti (') Özel ada gelen eki ayırır: Selin'e, Bursa'da.
(7) Kısa çizgi (-) Satır sonuna sığmayan sözcüğü hecesinden böler: kitap-lık.
Virgül "ve"nin Yanına Gelmez
Sıralamada son iki sözcük arasına "ve" gelir; oraya virgül konmaz. "Süt, yumurta, ve bal" yanlış, "süt, yumurta ve bal" doğrudur. Beş eşya sıralanıyorsa 3 virgül ve 1 "ve" kullanılır.
Soru Sözcüğü Yoksa?
Sık yapılan hata: Çocuk "ne, nerede, kim" gibi bir soru sözcüğü görmezse cümlenin sonuna nokta koyuyor. "Bize yardım eder misin" cümlesinde soru sözcüğü yok ama "mi" eki var; sonuna soru işareti gelir. Cümleyi sesli okuyunca sesin sonda yükseldiği duyulur.
Kesme işaretinde de karışıklık olur. "Kalem'i" yazılmaz, çünkü kalem özel ad değildir: kalemi. Kesme yalnız özel adlara gelen eklerde kullanılır: Ali'nin, Van'a.
Bir sınır durumu da var: "Ne güzel bir gün!" Cümlede "ne" sözcüğü geçiyor ama kimse bir şey sormuyor; sevinç anlatılıyor. Sonuna ünlem gelir. Soru mu ünlem mi diye karar verirken sözcüğe değil, cümlenin ne yaptığına bakılır: Bilgi mi istiyor, duygu mu söylüyor?
Evde Ses Oyunu
- Üç ses: 5 kısa sözcük seçin: geldi, yağmur, bitti, kedi, tamam. Her birini nokta, soru ve ünlemle söyleyin. Çocuk hangi işareti duyduğunu bilsin.
- İşaretsiz not: Kâğıda noktalamasız 2 cümle yazın: "yarın parka gidelim mi annem de gelsin". Çocuk işaretleri koysun. Cevap: "Yarın parka gidelim mi? Annem de gelsin."
- Kesme avı: Bir çocuk dergisinde kesme işaretlerini bulsun ve hangi özel ada geldiğini söylesin.
Sık sorulanlar
Seslendiğimiz addan sonra hangi işaret konur?
Virgül konur: "Dedeciğim, seni çok özledim."
Kesme işareti hangi sözcüklerde kullanılır?
Özel adlara gelen ekleri ayırmak için kullanılır: Ayşe'nin, Ankara'ya.
Sıralamadan önce hangi işaret konur?
İki nokta konur: "Üç meyve aldım: elma, armut ve ayva."